İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK TARİHİ

Kültür Merkezleri ve İlk Türk Toplulukları

  • Anav: Orta Asya'nın en eski
  • Afanesyevo: Türklerin en eski
  • Andronova: Orta Asya'nın en geniş
  • Tagar: Orta Asya'nın en gelişmiş
  • Alper Tunga (Efrasiyab), Şu Destanı: İskit

Büyük Türk Devletleri

  • Asya Hun: Teoman (İlk), Metehan (En güçlü)
  • Ötüken: Ejderler Şehri
  • Mete Han: (Tanyu, Şanyü)
  • Avrupa Hun Kurucusu: Balamir
  • Türkler ilk kez Anadolu'ya Uldız dönemi geldi.
  • Avrupa Hun, en parlak dönemi: Attila
  • Avrupa Hun, Atilla: Margos ve Anatolios Ant.
  • I. Göktürk, kurucusu: Bumin Kağan, merkez = Ötüken
  • I. Göktürk, en parlak dönem: Mukan Kağan
  • I. Göktürk, Tapo Kağan budizmi kabul etti.
  • Göktürkler, Sasaniler ile birleşip Akhunları yıktı.
  • II. Göktürk, Kutluk Kağan tarafından kuruldu.
  • Kutluk Kağan (İlteriş)
  • II. Göktürk en parlak zaman: Kapağan Kağan
  • II. Göktürk: Orhun Abideleri (Bilge Kağan, Vezir Tonyukuk, Kültigin)
  • Uygurlar: Kurucusu = Kutluk Bilge Kül Kağan
  • Uygurlar: En parlak dönem = Moyen-Çur
  • Uygurlar: Bögü Kağan ile Maniheizm resmi din oldu.
  • Uygurlar, Kırgızlar tarafından yıkıldı.
  • Balık: Uygur şehri

Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları

  • Hazarlar: Belencer Savaşı: Müslüman Araplarla ilk savaş
  • Ordusuna ücretli asker alan ilk Türk Devleti: Hazarlar
  • Hazarlar: Kürk Yolu üzerinde ticaret yaptılar.
  • Macarlar: (Kurucu = Arpat)
  • Dünyada ilk Türkoloji Enstitüsü: Macarlar
  • 2008'den beri Macaristan'da Türk Kurultayı
  • Avarlar, Çin kaynaklarında: Juan Juan
  • Avarların kurucusu: Bayan Han
  • Avarlar, Hunlarla beraber Üzengi'yi Avr. tanıttı.
  • Kıpçaklar, Dede Korkut Hikayeleri (Oğuz ile müc.)
  • Kıpçaklar, İgor Destanı (Ruslar ile mücadele)
  • Codex Cumonicius - Kıpçaklar (Sözlük)
  • Uzlar (Oğuzlar), Bizans'ta ücretli askerlik yaptı.
  • Uzlar (Oğuzlar), Malazgirt'te Selçuklu safına geçti.
  • Bulgarlar, kurucusu Kubrat
  • Tuna Bulgarları, Boris Han (Çar) ile Hristiyan oldu.
  • İtil (Volga) Bulgarları, Almış Han ile Müslüman oldu.
  • İbn-i Fadlan, Rihle eseri: İtil Bulgarlarını anlatır.
  • Peçenekler, Bizans ordusunda paralı askerlik yaptı.
  • Peçenekler, Malazgirt'te taraf değiştirdi.
  • Kırgızlar: Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk dev.
  • Kırgızlar: Manas Destanı, Yenisey Kitabeleri
  • Akhunlar = Eftalitler: Afganistan bölgesi (İlk Türk dev)
  • Akhunlar, Sasaniler ile birleşip Mazdek isyanını bastırdı.
  • Karluklar, Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk topluluğu.
  • Karluklar, Talas Sav.'da Abbasileri destekledi.
  • Türgişler, en bilinen hükümdarı = Baga Tarkan

KÜLTÜR VE MEDENİYET (İslam Öncesi)

Devlet Yönetimi ve Meclisler

  • Naip: vekil
  • Tigin: Kağanın erkek çocuğu
  • Ayuki: Hükümet
  • Hükümet başındaki kişi: Aygucı
  • Apa (Sivil yönetici) (Asya Hunlar'dan itibaren Buyruk (Bakan))
  • Şad (Hanedan üyesi komutan)
  • Kurultay (Kengeş / Toy)
  • Orun: Kurultay oturma düzeni
  • Meclis İsimleri:
    • Hazar: İhtiyarlar Meclisi
    • Peçenek: Komenton Meclisi
    • Tuna Bulgarları: Millet Meclisi
    • Avrupa Bulgarları: Seçkinler Meclisi
    • Tabgaç Devleti: Nazırlar Meclisi

Toplumsal Yapı ve Hukuk

  • Oguş → Urug → Boy → Budun → İl (Aile) (Sülale) (Sülale) (Millet) (Devlet)
  • Töre: Yazısız sözleşme (Devlet-vatandaş ilişkisini belirtir.)
  • Hukuk İlkeleri: Könilik (Adalet), Uzluk (İyilik), Tüzlük (Eşitlik), Kişilik (İnsanlık)
  • Yargub: Hun ve Göktürklerde devlet mahkemesi.
  • Yargı hükümlerini yargan (yargucu) uygulardı.
  • Sözlü hukuk kurallarını Uygurlar ile yazıya geçti.

Ordu ve Sanat

  • Tarkan: Ordu komutanı
  • Börü: Kağan muhafızı
  • Subaşı: Oğuzlarda ordu komutanı
  • Türk üçgeni: Uygurlar
  • İlk milli alfabe: Göktürk

DESTANLAR VE İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ

Destanlar

  • Alper Tunga Destanı: İskitler
  • Oğuz Kağan Destanı: Asya Hunları
  • Ergenekon ve Bozkurt: Göktürkler
  • Türeyiş ve Göç: Uygurlar
  • Attila ve Sihirli Geyik: Avrupa Hunları
  • Manas Destanı: Kırgızlar

İslamiyet'e Geçiş ve Karahanlılar

  • Kubbet'ül İslam: Hz. Muhammed'in Hendek Savaşı'nda kaldığı Türk çadırı.
  • Talas Savaşı: Çin - Abbasi (Karlukların desteği)
  • Karahanlılar: Orta Asya'da kurulan ilk Türk İslam Devleti.
  • Karahanlılar kurucusu: Bilge Kül Kadir Han
  • Karahanlılar Saltuk Buğra Han (Abdülkerim) ile İslamiyet'i kabul ettiler.
  • Karahanlılar en parlak zamanı: Yusuf Kadir Han
  • Ebu Nasr Ahmed Han, Abbasi halifesi tarafından tanınan ilk "İslam hükümdarı" Karahanlı hanı.
  • Ahmet Yesevi: Divan-ı Hikmet
  • Kaşgarlı Mahmut: Divan-ı Lügati't-Türk
  • Şehirlerin Unvanları:
    • Kaşgar: Işıldayan İnci
    • Semerkant: Şehirlerin Şahı
    • Buhara: İslam'ın Roması

GAZNELİLER VE BÜYÜK SELÇUKLULAR

Gazneliler (Yeminiler)

  • Kurucusu: Alp Tigin
  • Gazneli Mahmut, Şii Büveyhoğulları üzerine sefer yaparak Abbasi halifesini korumaya aldı.
  • Sultan unvanını dünya tarihinde ilk kez Gazneli Mahmut kullandı.
  • Gazneliler, Sultan Mesut döneminde yapılan Nesa, Serahs ve Dandanakan Savaşları ile zayıfladı.
  • Hüsrev Melik: Son Gazneli hükümdarı.
  • Gazneliler, Gurlular tarafından yıkıldı.

Büyük Selçuklu Devleti

  • Kuruluş: Gazneliler ile yapılan Nesa, Serahs ve Dandanakan Savaşı sonucu kuruldu.
  • Kurucusu: Tuğrul Bey.
  • Pasinler Savaşı: Bizans ile ilk savaş.
  • Tuğrul Bey (Doğunun ve Batının hükümdarı)
  • Sultan Alparslan (Fetihlerin Babası / Ani Kalesi'ni aldı)
  • En parlak dönemi: Sultan Melikşah
  • Melikşah'ın Batınilerce öldürülmesi ile Fetret Devri başladı.
  • Sultan Sencer, Fetret Devri'ni bitirdi.
  • Yıkılış: Sultan Sencer, Karahitaylar ile yapılan Katvan Savaşı'nı kaybedince Büyük Selçuklu yıkıldı.

BÖLGESEL DEVLETLER VE ANADOLU'NUN İLKLERİ

Mısır ve Ortadoğu Devletleri

  • Eyyübiler, Hittin Savaşı ile Kudüs'ü Haçlılardan geri aldı. (Selahattin Eyyübi = Kudüs Fatihi)
  • Selahattin Eyyübi: Hadimü'l-Haremeyn unvanını kullanan ilk kişi.
  • M. Akif Ersoy, Selahattin Eyyübi için "Şarkın en sevgili sultanı" demiştir.
  • Akşitler (İhşidiler) kurucusu: Muhammed bin Toğaç.
  • Akşitler, Hicaz bölgesinde hüküm süren ilk Türk-İslam devletidir.
  • Memlükler: İlk hükümdarı Aybek.
  • Memlükler, Ayn Calut ve Elbistan Savaşları ile Moğolları dünya tarihinde ilk kez yendi.
  • Memlükler, Mercidabık ve Ridaniye Savaşları ile Osmanlı'ya yenilip yıkıldılar.

Anadolu Türk Tarihi Başlangıcı

  • Anadolu'daki ilk Türk devleti: Saltuklular.
  • Adına para bastıran ilk Türk devleti: Danışmentliler.
  • Anadolu'da yapılan ilk medrese: Yağıbasan (Danışmentliler).
  • Artuklular: El Cezeri (Sibernetik).
  • Çaka Bey (1081): Deniz Kuvvetleri Komutanlığının kuruluşu.

DİĞER TÜRK VE MOĞOL DEVLETLERİ

  • Akkoyunlular: Uzun Hasan, Kuran'ı Türkçeye çevirdi. Dede Korkut hikayelerini yazıya geçirdi.
  • Timur Devleti: Timur Türk, halk Moğol'du.
  • Cengiz (Moğol) İmparatorluğu: Yasename-i Büzürg (Büyük Cengiz Yasaları).

TÜRK-İSLAM DEVLET TEŞKİLATI

Hükümdarlık Sembolleri ve Onaylar

  • Hilat: Halife hediyesi.
  • Tıraz: Halifenin gönderdiği elbise.
  • Mensur: Halifelik onayı olan belge.

Saray Görevlileri ve Yönetim

  • Hacib: Hükümdar ve vezirden sonra en yetkili kişi.
  • Emir-i Ahur: Saray atlarından sorumlu.

Hukuk ve Toprak Sistemi

  • Divan-ı Mezalin: Sultan başkanlığında toplanan yüksek mahkeme.
  • İkta sistemi ilk kez Hz. Ömer döneminde uygulanmıştır.

TÜRKİYE (ANADOLU) SELÇUKLU DEVLETİ (TSD)

Kuruluş ve İsimlendirme

  • Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti, Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu.
  • TSD'de I. Mesut döneminde Anadolu'dan Türkiye olarak bahsedilmeye başlanmıştır.

Savaşlar ve Dönüm Noktaları

  • Miryokefalon Savaşı (II. Kılıçarslan dönemi): Anadolu kesin olarak Türk yurdu oldu.
    • Miryokefalon Savaşı = Yurt Tutan Savaşı
  • Venediklilerle İlk Ticaret Antlaşması: TSD'de I. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanı yapıldı.
  • Yassı Çemen Savaşı: Horzemşahlar ile yapıldı.
  • Baba İshak İsyanı: Türk tarihinin ilk dini nitelikli toplumsal isyanı çıktı.

En Parlak Dönem ve Fetihler

  • TSD en parlak dönemini I. Alaaddin Keykubad zamanında yaşadı.
  • Fetihler: Alaiye ve Suğdak limanı fethedildi.

Yıkılış Süreci ve Beylikler

  • Kösedağ Savaşı: Devlet dağılma sürecine girdi. Anadolu Türk siyasi birliği bozuldu ve II. Beylikler Dönemi başladı.
  • Candaroğulları beyliğine Fatih S.M. son vermiştir.
  • Osmanlı'ya katılan son beylik = Dulkadiroğulları (Yavuz Sultan Selim, Turnadağ Sav. ile son verdi).

Osmanlı Devleti Kültür ve Medeniyet

  • Denizli'de ilk ileri giden beylikler: Karesioğulları, Hamitoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları, Candaroğulları, Saruhanoğulları.
  • Divan-ı Arz = Ordunun maaş, giyecek vb. işleri.
  • Divan-ı İşraf = Devletin tüm işlerini teftiş (askeri ve hukuki işler hariç).
  • Pervaneci Divanı = Ülke topraklarının kayıt defteri.
  • Şurta = Jandarma teşkilatı.
  • Fütüvvetname = Esnaflarda düzeni sağlayan kurallar.
  • Cacabey Medresesi = Anadolu'da kurulan ilk rasathane.
  • Koca Hasan Medresesi = TSD'ye ait ilk medrese.
  • Lala = Şehzade eğitmeni.
  • Topkapı Sarayı'nın diğer adı = Saray-ı Cedid.
  • İshak Paşa Sarayı = İlk ısıtmalı saraydır (Ağrı-Doğubayazıt).
  • Enderun (Sarayın iç bölümü) ilk defa II. Murat zamanında Edirne Sarayı'nda kuruldu.
  • Dolmabahçe Sarayı = İlk Batılı tarzda saray.
  • Yıldız Sarayı, III. Selim tarafından Mihrişah Sultan için yaptırıldı.
  • İlk vezir = Alaeddin Paşa (Orhan Bey).
  • İlk veziriazam ataması = I. Murat dönemi (Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa).
  • Nişancı, ilk kez Fatih zamanı Divan üyesi oldu.
  • Şeyhülislamlık II. Murat zamanı oluşturuldu. İlk şeyhülislam Molla Fenari.
  • İlk kaptanıderya = Karamürsel Alp.
  • Divana katılan ilk kaptanıderya = Barbaros Hayrettin Paşa.
  • Galebe Divanı = Yabancı elçi kabulü.
  • Ayak Divanı = Olağanüstü durumlarda toplanırdı.
  • Eflak ve Boğdan'a Memleketeyn denilmiştir.
  • Garp Ocakları = Cezayir, Trablusgarp, Tunus eyaletleri.
  • Hicaz en ayrıcalıklı eyalet (Vergi ya da asker vermezdi).
  • Kırım yönetici han ya da giray; Kırım vergi vermezdi.
  • İlk kurulan eyalet = Rumeli Beylerbeyliği (I. Murat).
  • Salyaneli (Yıllıksız) eyaletler: Maaş yok, toprak var (Tımar ve iltizam usulü).
  • Salyanesiz (Yıllıklı) eyaletler: Maaş var, toprak yok.
  • Fatih ile yasalaşan konular: Cülus bahşişi, kardeş katli, müsadere sistemi, sancağa çıkma.
  • Naip = Kadı yardımcısı.
  • İlk kadı ataması Osman bey dönemi = Dursun Fakih

Tereke Defteri = Evlilik nedenleri ile mirasçı çocukların yazılı olduğu defter.

OSMANLI TOPLUM YAPISI (MİLLET SİSTEMİ)

Dini Gruplar

  • Osm.'daki müslüman topluluklar; Türkler * Araplar * Boşnaklar * Arnavutlar * Acemler * Çerkesler
  • Osm.'daki gayrimüslim topluluklar; Rumlar * Ermeniler * Yahudiler * Macarlar * Romenler * Sırplar

SOSYAL YARDIM VE VAKIF SİSTEMİ

  • Osm. ilk vakıf sistemi Orhan Bey tarafından kuruldu.
  • Darülaceze = II. Abdülhamit (yaşlı, engelli, yardıma muhtaç)
  • Darüleytam = Yetimhane

OSMANLI YÖNETİCİ SINIFLARI

1. Seyfiye (Askeri) Sınıfı

  • Padişah * Veziriazam * Vezirler * Yeniçeri Ağası * Kaptanıderya * Timarlı sipahi * Subaşı

2. İlmiye Sınıfı (Eğitim, Din, Hukuk)

  • Şeyhülislam * Kazasker * Kadı * Müderris * Muid * Nakibüleşraf

3. Kalemiye Sınıfı (Yazışma, Bürokrasi, Diplomasi)

  • Nişancı * Defterdar * Reisülküttap * Vilayet defterdarı * Kapan emiri * Gümrük ve bac emini

XV. ASKERİ TEŞKİLATIN TEMELLERİ

  • Osm.'da ilk düzenli ordu = Yaya ve Müsellem (Orhan Bey)
  • Acemioğlanlar ocağı I. Murat zamanında kuruldu.

OSMANLI'DA TOPRAK SİSTEMİ

Mülkiyet Durumuna Göre Araziler

  • Miri arazi: Devlete ait, satılamaz, devredilemez.
  • Mülk arazi: Şahsa ait, satılabilir, devredilebilir.
  • Öşri toprak: Müslüman toprağı; vergisi öşür, çift resmi.
  • Haraci toprak: Gavur (!) toprağı; vergisi haraç, ispenç.

Miri Arazi Çeşitleri (Kullanım Amacına Göre)

  • Paşmaklık: Geliri padişah annesine ve kızlarına.
  • Mukataa: Geliri hazineye. İltizam sistemi uygulanır.
  • Malikane: Devlete yararlı işler yapana verilen toprak.
  • Metruk: Halkın ortak kullandığı toprak.
  • Mevat: İşe yaramayan toprak :( (bataklık, çorak)

Dirlik Toprakları (Maaş Karşılığı)

  • Has: Padişah, divan üyeleri, beylerbeyine ayrılır.
  • Zeamet: Kadı, müderris, subaşı, tabip, muid için
  • Tımar: En alt düzeydeki memurlara ayrılan toprak

XIII. OSMANLI'DA EĞİTİM VE BİLİM

Medreseler ve Önemli İsimler

  • İlk medrese: İznik Orhaniyesi (Orhan Bey dönemi)
  • Osm. 'dan günümüze gelen en eski medrese: Süleyman Paşa Medresesi 'dir.
  • İlk atanan müderris: Davud-u Kayseri

Önemli Bilim İnsanları ve Çalışmaları

  • Kadızade-i Rumi: Matematik ve fizik kurallarını astronomide ilk kez uyguladı.
  • Altuncuzade: Bevliyeci
  • Sabuncuoğlu Şerafettin: Türk plastik cerrahisinin babası
  • Seydi Ali Reis: Miratül Memalik, Kitab-ül Muhit
  • Takiyüddin Mehmet = İlk Osm. rasathanesi, makineler hk. eser.
  • Lagarî Hasan Çelebi = Roketle uçan ilk insan, yedi kollu fişek.
  • Naima = Osm.'nin ilk resmi tarih yazıcısı
  • Ahmet Cevdet Paşa = Kısas-ı Enbiya, Mecelle, Tarih-i Cevdet
  • Fiskalizm = Gelirler en üst, giderler en az tutuluyor.
  • İaşecilik = Halkın refahı için arz-talep dengesi.
  • Merkantilizm = Gümüş ve altının zenginlik aracı olduğu ekonomi.
  • Narh sistemi = Eksik rekabet nedeniyle devletin fiyat müdahalesi.
  • Derbent teşkilatı = Geçit bakım onarım
  • Gedik = İş yeri açma ruhsatı
  • Cizye = Gayrimüslimlerin askerlik yapmadıkları için ödedikleri vergi.
  • İspenç = Gayrimüslimlerin ödediği örfi toprak vergisi.
  • Bank-ı Dersaadet = İlk Osmanlı bankası
  • İlk Osm. camisi = Hacı Özbek Camii (İznik)
  • Süleymaniye Camii-Mimar Sinan-kalfalık-kanuni için
  • Selimiye Camii-Mimar Sinan-ustalık-II. Selim adına (UNESCO)
  • Nuruosmaniye Camii = Batılı tarzda ilk cami
  • Sultan Ahmet Camii = İlk altı minareli cami (Sedefkar M. Ağa)
  • Mostar Köprüsü = Mimar Hayreddin (UNESCO)

SANAT VE EDEBİYAT

  • Hat = Şeyh Hamdullah, Ahmet Karahisari, Hafız Osman
  • Minyatür = Levni, Matrakçı Nasuh, Nakkaş Sinan Bey
  • Tezhip = Kuran ve divan gibi el yazması bezeme
  • Resmini yaptıran ilk Osm. padişahı = Fatih
  • Devlet dairelerine resmini ilk astıran = II. Mahmut
  • İlk resim sergisi = Şeker Ahmet Paşa
  • Osman Hamdi Bey = Çağdaş Türk müzeciliğinin kurucusu
  • Kaplumbağa Terbiyecisi Osman Hamdi Bey'e ait
  • Osm.'da müziğin öncüsü = Abdülkadir Meragi
  • İlk güneş takvimi = Orhan Bey
  • Kırkpınar Yağlı Güreşleri = I. Murat
  • Ünlü Osm. güreşçileri = Adalı Halil, Koca Yusuf
  • Divan Edebiyatı;
    • Baki * Fuzuli * Nedim * Nefi * Nedim
  • Tasavvuf Edebiyatı;
    • Pir Sultan Abdal * Hacı Bayram Veli * Akşemseddin
    • Kaygusuz Abdal * Eşrefoğlu Rumi
  • Halk Edebiyatı;
    • Köroğlu * Öksüz Dede * Hayali * Pir Sultan Abdal
    • Karacaoğlan

OSMANLI PADİŞAHLARI VE DEVİRLER

Kuruluş Dönemi

  • Osman Bey
  • Orhan Gazi
  • I. Murat
  • Yıldırım Bayezid
  • I. Mehmet (Çelebi)
  • II. Murat

Yükselme Dönemi

  • II. Mehmet
  • II. Bayezid
  • I. Selim
  • I. Süleyman
  • II. Selim
  • III. Murat
  • III. Mehmet

Duraklama Dönemi

  • I. Ahmet
  • I. Mustafa
  • II. Osman
  • IV. Murat
  • I. İbrahim
  • IV. Mehmet
  • II. Süleyman
  • II. Ahmet
  • II. Mustafa

Gerileme Dönemi

  • III. Ahmet
  • I. Mahmut
  • III. Osman
  • III. Mustafa
  • I. Abdülhamit
  • III. Selim

Dağılma Dönemi

  • IV. Mustafa
  • II. Mahmut
  • Abdülmecit
  • Abdülaziz
  • V. Murat
  • II. Abdülhamit
  • V. Mehmet Reşat
  • VI. Mehmet Vahdettin

PADİŞAH NOTLARI

OSMAN BEY

  • Fahrüddin unvanı ile bilinir.
  • Koyunhisar Savaşı: Bizans ile yapılan ilk savaştır.
  • İlk örfi vergi: Bac (pazar) vergisi alınmıştır.
  • İlk kadı ataması: Dursun Fakih atanmıştır.
  • İlk Osmanlı parası basılmıştır.
  • İlk tımar (dirlik) dağıtımı: "Fethedenin malı" anlayışı ile yapılmıştır.

ORHAN BEY

  • Palekanon (Maltepe) Savaşı: Bizans yenilgiye uğratılmıştır.
  • Çimpe Kalesi alındı: Rumeli'deki ilk toprak parçasıdır.
  • Süleyman Paşa: Orhan Bey'in oğlu, "Gelibolu Fatihi" unvanını almıştır.
  • Sultan Unvanı: İlk kez sultan ünvanı kullanılmıştır.
  • Karesioğulları Beyliği alınarak siyasi birlik ve donanma gücü sağlanmıştır.
  • İlkler: İlk tersane ve ilk saray (Bursa Bey Sarayı) yapılmıştır.
  • Dini ve Askeri Yapı: İlk cami (Hacı Özbek Camii) ve ilk düzenli ordu (Yaya ve Müsellem) kurulmuştur.
  • Yönetim: İlk vezir ataması (Alaaddin Paşa) yapılmıştır.
  • Eğitim: İlk müderris ataması (Davud-i Kayseri) yapılmıştır.
  • Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşüldüğü kurul oluşturulmuştur.
  • İskân Politikası: İlk defa uygulanmaya başlanmıştır.
  • Ekonomi: Gümüş para (akçe) basılmıştır.
  • Donanma: İlk Kaptan-ı Derya Karamürsel Alp olmuştur.

I. MURAT DÖNEMİ

  • Sancak sistemi ile yetişen ilk padişahtır.
  • Sazlıdere Savaşı: Bizans ve Bulgarlar yenildi; Edirne fethedildi.
  • Sırpsındığı Savaşı: İlk Osmanlı-Haçlı savaşıdır.
  • Ploşnik'te Sırp ve Bosna'ya Balkanlarda ilk yenilgi alındı.
  • I. Kosova Savaşı: Haçlılar yenildi.
  • İlk savaş topu, I. Kosova Savaşı'nda kullanıldı.
  • Sırplar, I. Kosova ile Osmanlı üstünlüğünü kabul ettiler.
  • I. Kosova ile ilk kez Anadolu Beylikleri Osmanlı'ya asker gönderdi.
  • Türk bayrağının şekli I. Kosova Savaşı'nda ortaya çıktı.
  • Savaş meydanında şehit edilen ilk ve son padişahtır.
  • İlk maliye teşkilatı kuruldu.
  • Kazaskerlik, defterdarlık ve sadrazamlık makamları kuruldu.
  • Yeniçeri, Topçu ve Acemioğlanlar Ocağı kuruldu.
  • Pençik sistemi uygulandı.
  • Tımar ve iskân politikasına geçildi.
  • Veraset sisteminde ilk değişiklik: "Ülke padişah ve oğullarının malıdır" anlayışı getirildi.
  • Rumeli Beylerbeyliği kuruldu (İlk beylerbeyi: Lala Şahin Paşa).
  • Kapıkulu Ocağı kuruldu.
  • İlk şehzade isyanı (I. Murat'ın oğlu Savcı Bey) bu dönemde yaşandı.

YILDIRIM BAYEZİT

  • Anadolu Türk siyasi birliğini geniş ölçüde sağlayan ilk padişahtır.
  • İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır.
  • Anadolu Hisarı (Güzelcehisar) yapıldı.
  • Yıldırım ve Timur'un rekabeti, Ankara Savaşı'nı başlattı.
  • Ankara Savaşı nedeniyle Türk siyasi birliği bozuldu.
  • İlk defa bir padişah düşmana esir düştü.
  • Ankara Savaşı, İstanbul'un fethini 50 yıl geciktirdi.
  • Ankara Savaşı nedeniyle Fetret Devri başladı.
  • Yıldırım, Timur'a esir düştü; Timur, Osmanlı'yı oğullarına böldü.
  • Fetret Devri'ne (11 yıl sürdü) Mehmet Çelebi son verdi.
  • Fetret Devri'nde Anadolu'da çok toprak kaybı oldu.
  • Fetret Devri'nde Balkanlarda çok toprak kaybedilmedi.
  • İstimalet ve iskân politikası Balkan topraklarını korudu.

ÇELEBİ MEHMET

  • İkinci kurucu olarak bilinir (Fetret Devri'ni bitirdiği için).
  • Çalı Bey Savaşı: Venedik ile yapılan ilk deniz savaşıdır - Kaybedildi.
  • Şeyh Bedrettin İsyanı: İlk dini içerikli isyandır.
  • Düzmece Mustafa İsyanı yaşandı.
  • Edirne-Segedin Antlaşması: Macarlar ile yapıldı; bu antlaşma ile tahtı 12 yaşındaki oğluna (II. Mehmet) bıraktı.
  • Papa antlaşmayı reddedince Varna Savaşı çıktı.

II. MURAT

  • Lakabı: "Ebu'l-Hayrat" (Hayır Babası) olarak bilinir.
  • Anadolu Türk siyasi birliğini büyük ölçüde geri getirdi.
  • Macarlar ile Edirne-Segedin Antlaşması'nı imzaladı.
  • Tahtı 12 yaşındaki oğlu II. Mehmet'e bıraktı.
  • Varna Savaşı ile Haçlılar yenilgiye uğratıldı.
  • İlk yeniçeri isyanı: Buçuktepe İsyanı bu dönemde yaşandı.
  • II. Kosova Savaşı: Haçlılar tekrar yenildi.
  • II. Kosova ile Balkanlar'daki Türk hakimiyeti kesinleşti.
  • Türkler, II. Viyana kuşatmasına kadar taarruz konumuna geçti.
  • Avrupalılar, II. Viyana kuşatmasına kadar savunmada kaldı.

II. MEHMET

  • Avni mahlası ile şiirler yazmıştır.
  • Ali Kuşçu'yu (astronom) İstanbul'a getirdi.
  • Son seferi Otranto'dur.
  • Hicaz su yolları sorunu nedeniyle Memlüklüler ile ilişkiler bozuldu.
  • Trabzon Rum İmparatorluğu'na son verildi; Bizans'ın umudu bitirildi.
  • Feodaliteyi zayıflattı (topların gücü anlaşıldı).
  • Venediklilerle 16 yıl süren savaş sonucu İstanbul Antlaşması imzalandı.
  • İstanbul Antlaşması ile Venedik, İstanbul'da elçi (Balyos) bulundurma hakkı elde etti.
  • Topkapı Sarayı yapıldı; Ayasofya camiye çevrildi.
  • İlk altın para basıldı; ilk iltizam sistemi ve ilk müsadere sistemi uygulandı.
  • Malları müsadere edilen ilk devlet adamı Çandarlı Halil Paşa'dır.
  • Örfi hukuk yazılı hale getirildi.
  • Sinan Bey, Fatih'in portresini yaptı (Gül koklayan adam).
  • Sadrazamlar Divan-ı Hümayun'a başkanlık etmeye başladı.
  • Arz Odası kuruldu (halkın şikayetlerini dinlemek için).
  • Kırım alındı; Karadeniz Türk Gölü oldu (Gedik Ahmet Paşa öncülüğünde).
  • Otlukbeli Savaşı ile Akkoyunlular yenildi.
  • Sahn-ı Seman Medreseleri kuruldu (İstanbul Üniversitesi'nin temelleri atıldı).
  • Sırbistan, Mora, Bosna-Hersek, Boğdan ve Arnavutluk fethedildi.

II. BAYEZİT

  • Yükselme içinde duraklama dönemi olarak bilinir.
  • Cem Sultan, II. Bayezit'e karşı taht kavgası başlattı; fetihler durdu.
  • Memlüklüler ile ilk kez ilişkiler bozuldu ve savaşıldı.
  • Cem Sultan'a destek veren Karamanoğulları Beyliği yıkıldı.
  • İlk kez avarız vergisi alındı.
  • Şah Kulu Ayaklanması yaşandı (Şii nitelikli ilk isyan).
  • Cem Sultan başarısız olunca Rodos şövalyelerine sığındı.
  • Kili ve Akkerman Kaleleri alındı; Kırım-Balkan kara bağlantısı kuruldu.
  • İdris-i Bitlisi, resmi tarih yazıcısı yapıldı (Heşt Behişt eseri).

I. SELİM (YAVUZ)

  • "8 yıla 80 yıllık iş" sığdıran padişah olarak bilinir.
  • Çaldıran Savaşı ile Safeviler yenildi; Osmanlı-İran sınırı büyük ölçüde belirlendi.
  • Turnadağ Savaşı ile Dulkadiroğulları Beyliği'ne son verildi (Anadolu Türk siyasi birliği kesin olarak sağlandı).
  • Mercidabık Savaşı ile Memlüklüler yenildi.
  • Ridaniye Savaşı ile Memlüklüler'e son verildi.
  • Ridaniye Savaşı ile teokratik devlet anlayışı güçlendi.
  • Suriye, Filistin, Irak, Hicaz ve Mısır alındı.
  • Halifelik, Ridaniye Savaşı ile Osmanlı'ya geçti.
  • Kutsal emanetler ve Mısır hazineleri Osmanlı'ya getirildi.
  • "Hadimül Haremeynü'ş-Şerifeyn" (Mekke ve Medine'nin Hizmetkarı) unvanını aldı.
  • Bu dönemde Avrupa'da Reform hareketleri başladı.
  • Bu dönemde Celali İsyanları görüldü.

KANUNİ

  • En uzun süre tahta kalan padişahtır (46 yıl).
  • Muhibbi mahlası ile şiirler yazmıştır.
  • Belgrad’ı alarak Orta Avrupa fetihleri için üs elde etti.
  • Mohaç Meydan Savaşı: Dünyanın en kısa meydan savaşıdır.
  • Viyana’yı ilk defa kuşattık (ama alınamadı).
  • Avusturya ile İstanbul Antlaşması imzalandı; Orta Avrupa siyasi üstünlüğü Osmanlı’ya geçti.
  • İlk resmi Osmanlı - Avusturya antlaşmasıdır.
  • Cerbe Deniz Savaşı: Kuzey Afrika’daki Türk üstünlüğü kesinleşti.
  • Preveze Deniz Savaşı: Akdeniz Türk gölü oldu (28 Eylül Donanma Günü).
  • Hint Seferleri ile Kızıldeniz Türk gölü oldu.
  • Son seferini Zigetvar üzerine düzenledi.
  • Fransa’ya kapitülasyon verdi; Avrupa siyasi birliğini sarstı.
  • Malta, denizlerde kuşatılıp alınamayan tek yerdir.

SOKULLU

  • Yemen, Tunus ve Fas fethedildi.
  • Kıbrıs Adası Venediklilerden alındı.
  • Osmanlı donanması yakıldı (İnebahtı).
  • Don-Volga, Süveyş ve Marmara-Karadeniz Projeleri tasarlanmıştır.

* Osmanlı Donanmasının Yakıldığı Yerler

  • İnebahtı: Haçlılar tarafından yakıldı.
  • Çeşme: Rusya tarafından yakıldı.
  • Navarin: İngiltere + Fransa + Rusya tarafından yakıldı (Yunan isyanı sırasında).
  • Sinop: Rusya tarafından yakıldı (Kırım Savaşı sırasında).

DURAKLAMA DÖNEMİ

  • Sokullu'nun ölümünden Karlofça Antlaşması'na kadarki dönemdir.
  • Venedik, Avusturya, Rusya, İran ve Lehistan ile savaşıldı.
  • Haçova Meydan Muharebesi: Osmanlı'nın kazandığı son büyük meydan muharebesidir.
  • Zitvatorok Antlaşması ile Avusturya'ya karşı siyasi üstünlük kaybedildi.
  • Vasvar Antlaşması: Avusturya'ya karşı imzalanan son kazançlı antlaşmadır.
  • Kutsal İttifak: Venedik, Avusturya, Lehistan, Malta ve Rusya'dan oluşur.
  • Osmanlı, Kutsal İttifak'a yenildi; Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları imzalandı.
  • Karlofça Antlaşması ile Osmanlı ilk kez büyük toprak kaybetti ve gerileme başladı.
  • Karlofça ile ilk kez arabuluculuk ve müzakere kabul edildi.
  • IV. Mehmet - Bucaş Antlaşması (Lehistan ile): Batı'da en geniş sınırlara ulaşıldı.
  • III. Murat - Ferhat Paşa Antlaşması (İran ile): Doğu'da en geniş sınırlara ulaşıldı.
  • I. Ahmet - Nasuh Paşa Antlaşması: Doğu'da ilk toprak kaybı yaşandı (İran ile).
  • Serav Antlaşması (İran ile): II. Osman döneminde İran vergi vermeyi kabul etti.
  • IV. Murat: İran seferleri ile "Bağdat Fatihi" unvanını aldı.
  • İstanbul Antlaşması (Rusya ile): Sonucu Rusya Karadeniz'e ilk kez adım attı.
  • İlk Osmanlı-Rus Antlaşması: Çehrin (Bahçesaray) Antlaşması'dır.

XVII. YY İSYANLARI

  • İstanbul (Merkez - Yeniçeri) İsyanları
  • Anadolu (Celali) İsyanları
  • Eyalet İsyanları
  • Suhte İsyanları
  • Genç Osman, yeniçeriler tarafından öldürüldü (Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istediği için).
  • Çınar Vakası (Vaka-i Vakvakiye): IV. Mehmet döneminde 30 devlet memurunun idam edilmesi olayıdır.
  • Celali İsyanları liderleri: Karayazıcı, Tavil Ahmet, Kalenderoğlu, Katırcıoğlu, Deli Hasan, Canbolatoğlu, Kör Mahmut, Gürcü Nebi.
  • Büyük Kaçgun: İsyanlar nedeniyle Anadolu'dan şehirlere yapılan büyük göç dalgasıdır.
  • Not: Bu dönemdeki isyanlar ulusçuluk, din ya da rejime karşı çıkmamıştır (otoriteye karşıdır).

XVII. YY ISLAHATLARI

  • Islahatlar; kişisel ve yüzeysel kalmış, baskı ve şiddet yoluyla uygulanmış, Avrupa örnek alınmamıştır.
  • III. Mehmet: Sancağa çıkma uygulamasını kaldırmıştır.
  • I. Ahmet: Ekber ve Erşed sistemini getirmiştir.
  • II. Osman: Sosyal alanda ilk ıslahatları yapmış, saray dışı evlilik geleneğini başlatmıştır.
  • IV. Murat: İçki, tütün ve gece sokağa çıkma yasağı getirmiş; ilk şeyhülislam idamını gerçekleştirmiştir.
  • Köprülü Mehmet Paşa: Şart sunarak sadrazam olan ilk devlet adamıdır.
  • I. İbrahim (Deli İbrahim): Samur Devri (sarayı samurla kaplatmıştır).
  • İdam edilen ilk şeyhülislam: Ahizade Hüseyin Efendi.

GERİLEME DÖNEMİ

  • Karlofça Antlaşması ile başlar; Yaş Antlaşması ile biter.
  • Venedik, Avusturya, Rusya, İran ve Fransa ile savaşıldı.
  • Edirne Olayı: II. Mustafa tahttan indirilip yerine III. Ahmet getirildi.
  • Prut Antlaşması (Rusya ile): Azak Kalesi geri alındı.
  • Pasarofça Antlaşması: Batı'nın üstünlüğü kabul edildi ve Lale Devri başladı (Avusturya ile).
  • Belgrad Antlaşması: Karadeniz son kez Türk gölü oldu.
  • Belgrad Antlaşması ile Fransa'ya verilen kapitülasyonlar kalıcı hale geldi.
  • Küçük Kaynarca Antlaşması: Kırım'ın bağımsızlığı kabul edildi.
  • Çeşme Baskını: Rusya ilk kez Akdeniz'de Osmanlı donanmasını yaktı.
  • Yaş Antlaşması: Kırım Rusya'ya verildi; Osmanlı Dağılma Dönemi'ne girdi.
  • Napolyon Mısır'a saldırınca Osmanlı, ilk kez İngiltere ve Rusya'dan yardım (denge politikası) aldı.

Dönem Islahatları

  • III. Ahmet: Batılı tarzda ilk ıslahatlar yapıldı. Matbaa, çiçek aşısı, ilk geçici elçilikler, Tercüme Heyetleri, Tulumbacılar Ocağı, kağıt ve kumaş fabrikaları, Sadabad Sarayı ve III. Ahmet Çeşmesi (batı tarzı ilk eser) yapıldı.
  • I. Mahmut: Avrupa tarzı ilk askeri ıslahatlar yapıldı.
  • I. Mahmut (Hendesehane): Batılı tarzda ilk askeri teknik okul açıldı.
  • III. Mustafa: Esham (iç borçlanma) sistemi getirildi ve Sürat Topçuları Ocağı kuruldu.
  • I. Abdülhamit: Cülus bahşişi kaldırıldı, yeniçeri sayımı yapıldı ve İstihkam Okulu açıldı.
  • III. Selim: Radikal ve programlı ıslahatlar yapan ilk padişahtır.

III. SELİM

  • İlhami mahlasıyla şiirler yazdı.
  • Londra, Viyana, Berlin ve Paris'te ilk daimi elçilikler açıldı.
  • İlk daimi elçi Yusuf Agâh Efendi'dir.
  • Meşveret Meclisleri kurdu; layiha (rapor) istedi.
  • İlk devlet matbaası kuruldu.
  • Mühendishane-i Berri Hümayun açıldı.
  • Fransızca, sadece askeri okullarda ilk zorunlu yabancı dil oldu.
  • Nizam-ı Cedid adlı yeni bir ordu kuruldu.
  • Nizam-ı Cedid'in ilk ve son başarısı Akka Kalesi'ni savunmaktır.
  • Yerli malı kullanımı teşvik edildi.

DİĞER ÖNEMLİ NOTLAR

  • Batı tarzı yapılan ilk eser: III. Ahmet Çeşmesi'dir.
  • I. Mahmut: Humbaracı Ocağı ıslahı ile yeni top fabrikası kurdu.
  • III. Mustafa Dönemi: Büyük İstanbul Depremi yaşandı.
  • I. Abdülhamit: Esham sistemini uygulamaya geçirdi.
  • I. Abdülhamit: Ulufe alım-satımını yasakladı.

II. MAHMUT 

  • Osmanlı'dan ilk ayrılan millet Yunanlılar oldu.
  • Cezayir: Kuzey Afrika'da kaybettiğimiz ilk topraktır.
  • Osm-Rus savaşı, denge siyaseti; Bükreş Antlaşması.
  • İlk ayaklanan ve ilk ayrıcalık alan millet: Sırplar.
  • Yunan isyanını bastırmak için Mısır valisinden yardım istendi. Vali Mehmet Ali Paşa karşılığında Girit ve Mora valiliklerini aldı.
  • Kütahya Antlaşması ile ek olarak Cidde ve Adana valiliklerini de aldı.
  • Hünkar İskelesi Antlaşması: Rusya ile yapıldı.
  • Balta Limanı Antlaşması: İngiltere ile yapıldı.
  • Nizip Savaşı: Vali Mehmet Ali Paşa ile yapıldı (kaybedildi).
  • Sened-i İttifak: İlk kez padişahın otoritesi kısıtlanmıştır.
  • Yönetim: Ayanlık kaldırıldı, tımar sistemi kaldırıldı ve müsadere usulü (büyük ölçüde) sonlandırıldı.
  • Basın: İlk resmi gazete olan Takvim-i Vekayi çıkarıldı.
  • Nüfus: Askeri amaçlı ilk nüfus sayımı yapıldı.
  • Kurumlar: Karantina ve posta teşkilatı kuruldu, memurlara maaş bağlanmaya başlandı.
  • Ordu: Sekban-ı Cedit ve Eşkinci Ocağı kuruldu.
  • Vaka-i Hayriye: Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.
  • Askeri Yapı: Köy ve kasaba güvenliği için Redif Birlikleri kuruldu.
  • Askeri Yönetim: Seraskerlik (Genelkurmay Başkanlığı) makamı oluşturuldu.
  • Eğitim: İlk kez yurt dışına öğrenci gönderildi.
  • Eğitim: İlköğretim zorunlu hale getirildi.
  • Ticaret: Ticaret Nezareti kuruldu.
  • Sanayi: Ordunun fes ihtiyacı için Feshane kuruldu.

ABDÜLMECİT 

  • Mısır sorunu kesin olarak çözüme kavuştu.
  • Londra Konferansı: Boğazlar ilk kez uluslararası sorun oldu.
  • Kırım Savaşı (Rusya'yla): Paris Antlaşması imzalandı; İngiltere'den ilk kez dış borç alındı.
  • Paris Antlaşması Devletleri: Osm, İng, Rusya, Fransa, Avusturya, Prusya ve Piyemonte.
  • Tanzimat Fermanı ilan edildi.
  • Arazi Kanunnamesi çıkarıldı.
  • II. Genel Meclis açıldı.
  • Güvenlik: Jandarma teşkilatı kuruldu.
  • İletişim: İlk telgraf hattı oluşturuldu.
  • Eğitim: Eğitim Bakanlığı (Maarif-i Umumiye Nezareti) kuruldu.
  • Basın: İlk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval çıkarıldı.
  • Basın: İlk yarı resmi gazete olan Ceride-i Havadis çıkarıldı.
  • Ekonomi: İlk Osmanlı bankası olan Bank-ı Dersaadet açıldı.
  • Ekonomi: İlk kağıt para (Kaime) basıldı.
  • Denizcilik: Şirket-i Hayriye (vapur işletmesi) kuruldu.
  • Eğitim: Mülkiye Mektebi açıldı.
  • Ekonomi: Yabancı sermayeli ilk banka olan Bank-ı Osmani kuruldu.

ABDÜLAZİZ 

  • Avrupa gezisine çıkan ilk Osmanlı padişahıdır.
  • Süveyş Kanalı açılmıştır.
  • Divan-ı Muhasebat (Sayıştay): Devlet harcamalarını denetlemek için kuruldu.
  • Şura-yı Devlet (Danıştay): İdari davalara bakmak ve kanun tasarılarını incelemek için kuruldu.
  • Divan-ı Ahkam-ı Adliye (Yargıtay): Yüksek mahkeme olarak görev yapmak üzere kuruldu.
  • Nizamiye Mahkemeleri: Osmanlı'daki ilk laik mahkemeler olarak açıldı.
  • Memleket Sandıkları: Ziraat Bankası'nın temeli olan bu kurum açıldı.
  • Emniyet Sandığı: Halkın birikimlerini değerlendirmesi için kuruldu.
  • İlk posta pulu: Bu dönemde basılmaya başlandı.
  • Darülfünun ve Darüşşafaka Lisesi: Önemli eğitim kurumları açıldı.
  • Maarif-i Umumiye Nizamnamesi: Eğitim sistemi modernleştirilerek yeniden düzenlendi.
  • İlk askeri rüştiyeler: Askeri ortaokullar açıldı.
  • Beylerbeyi ve Çırağan Sarayları: Bu dönemin görkemli mimari yapıları olarak inşa edildi.
  • Galatasaray Sultanisi ve Robert Koleji: Önemli eğitim kurumları faaliyete geçti.
  • Darülmuallimat: Kız öğretmen okulu açıldı.
  • Mecelle: Ahmet Cevdet Paşa başkanlığında hazırlanan medeni kanun çalışmaları başladı.

II. ABDÜLHAMİT 

  • Jön Türkler tarafından anayasa değişikliği şartı ile tahta getirilmiştir.
  • 93 Harbi yaşandı (Rusya ile); Osmanlı bu savaşta yenildi.
  • Ayastefanos Antlaşması imzalandı; maddeleri şunlardır:
    • Bulgaristan Krallığı kurulacak.
    • Bosna-Hersek'e özerklik verilecek.
    • Osmanlı, Rusya'ya savaş tazminatı verecek.
  • Berlin Antlaşması imzalandı (İngiltere, Rusya'nın aldıklarını kıskandığı için Avrupalı devletleri topladı).
  • Ermeni meselesi ilk kez uluslararası bir sorun haline geldi.
  • İngiltere, Berlin Antlaşması nedeniyle Kıbrıs yönetimine el koydu.
  • Gazi Osman Paşa, Ruslarla başarılı bir şekilde savaştı.
  • Ahmet Muhtar Paşa, 93 Harbi'nde Kafkas Cephesi'nde Rus ordusunu durdurdu.
  • Nene Hatun, Erzurum'da Rus ordusuna karşı halk direnişini örgütledi ve orduyu durdurdu.
  • I. Meşrutiyet (1876): Jön Türklerin desteğiyle ilan edilmiştir.
  • Mebusan Meclisi: Halk ilk kez yönetime katılmıştır.
  • İlk Mebusan Meclisi Başkanı: Ahmet Vefik Paşa’dır.
  • Ayan Meclisi İlk Başkanı: Server Paşa’dır.
  • Kanun-i Esasi: 1876 yılında ilan edilen ilk Osmanlı anayasasıdır.
  • Meclisin Kapatılması: II. Abdülhamit, 93 Harbi yenilgisini gerekçe göstererek meclisi kapatmıştır.
  • II. Meşrutiyet: İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin desteğiyle ilan edilmiştir.
  • Yasal Düzenleme: II. Meşrutiyet ile Mebusan Meclisi ve Kanun-i Esasi yeniden yürürlüğe girmiştir.
  • 31 Mart Vakası: Bu olay sonucunda II. Abdülhamit tahttan indirilmiş, yerine V. Mehmet Reşat getirilmiştir.
  • Çok Partili Hayat: II. Meşrutiyet ile ilk kez çok partili hayata geçilmiştir.
  • Muhalefet: İttihatçılara en güçlü tepki Hürriyet ve İtilaf Fırkası'ndan gelmiştir; Ahrar Fırkası da İttihatçılara muhalif bir diğer gruptur.

Eğitim Kurumları Notları

  • Rüştiye: Ortaokul seviyesindedir (İlk olarak II. Mahmut zamanında 4 yıl süreli açılmıştır).
  • İdadi: Lise seviyesindedir (3 yıl sürelidir).
  • Sultani: Anadolu Lisesi seviyesindedir (6 yıl sürelidir).
  • Darülfünun: Üniversite seviyesindedir (3 yıl lisans + 1 yıl bitirme tezi şeklinde düzenlenmiştir).

OSMANLI DEVLETİ'NDE DARBE VE DARBE GİRİŞİMLERİ

  • Kuleli Olayı: Fedailer Cemiyeti tarafından düzenlenen bir girişimdir.
  • 1876 Darbesi: Sultan Abdülaziz'in devlet adamlarınca görevden alınması ve şehit edilmesi olayıdır.
  • Çırağan Baskını: Ali Suavi liderliğinde gerçekleştirilmiştir.
  • 1909 (31 Mart) Darbesi: Rejime karşı çıkan isyandır.
  • 1913 Darbesi: Bab-ı Ali Baskını olarak da bilinir.
  • Sopalı Seçim: 1912 seçimleri, İttihat ve Terakki'nin yoğun baskısı altında yapıldığı için bu isimle anılır.

FİKİR AKIMLARI VE TEMSİLCİLERİ

  • Osmanlıcılık: Ziya Paşa, Namık Kemal, Mithat Paşa, Şinasi, Ali Suavi, Halil Paşa
  • Batıcılık: Celal Nuri, Beşir Fuat, Baha Tevfik, Suphi Ethem, Tevfik Fikret, Kılıçzade Hakkı
  • Türkçülük: Yusuf Akçura, İsmail Gaspıralı, Halide Edip, Ziya Gökalp, Zeki Velidi Togan, Ahmet Ağaoğlu
  • İslamcılık: Cemaleddin Afgani, Ahmet Hamdi Akseki, Mehmet Şemsettin Günaltay, Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa, İskilipli Mehmet Atıf
  • Federalizm (Adem-i Merkeziyetçilik): Prens Sabahattin

TRABLUSGARP SAVAŞI

  • M. Kemal'in katıldığı ilk savaştır (Derne ve Tobruk cephelerinde Binbaşı rütbesiyle görev almıştır).
  • M. Kemal'in Trablusgarp'ta kullandığı takma isim: Gazeteci Şerif Bey.
  • Savaşın temel nedeni: İtalya'nın hammadde ve sömürge arayışıdır.
  • İtalya süreci hızlandırmak için 12 Ada ve Çanakkale Boğazı'nı ablukaya almıştır.
  • Osmanlı Devleti, I. Balkan Savaşı çıktığı için Uşi Antlaşması ile savaştan çekilmiştir.
  • Trablusgarp ve Bingazi İtalyanlara bırakılmıştır.
  • Osmanlı bölgeye resmi ordu gönderemediği için Enver Paşa, Nuri Conker, Ali Fethi Okyar gibi subaylar bölgeye gönüllü olarak gitmiştir.

I. BALKAN SAVAŞI

  • Taraflar: Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ, Osmanlı Devleti'ne karşı savaşmıştır.
  • Nedenler: Milliyetçilik akımı, Panslavizm (Rusya'nın etkisi) ve Osmanlı'yı Balkanlar'dan atma düşüncesidir.
  • Sonuç: Osmanlı Devleti, 4 cephede birden savaştığı için yenilmiştir.
  • Londra Antlaşması: Midye-Enez hattı sınır olarak belirlenmiştir.
  • Kaybedilen Yerler: Doğu-Batı Trakya, Makedonya, Selanik, Ege Adaları ve Arnavutluk elden çıkmıştır.
  • Azınlık Sorunu: Batı Trakya Türk azınlığı sorunu bu dönemde başlamıştır.
  • Rauf Orbay: Bu savaş sırasındaki başarılarından dolayı "Hamidiye Kahramanı" olarak anılmıştır.
  • Fikir Akımları: Osmanlıcılık fikri iflas etmiş; Türkçülük fikri önem kazanmıştır.

II. BALKAN SAVAŞI

  • Taraflar: Yunanistan, Karadağ, Sırbistan ve Romanya, Bulgaristan'a karşı birleşmiştir.
  • Nedeni: I. Balkan Savaşı sonunda Bulgaristan'ın en fazla toprağı alması üzerine diğer devletlerin tepki göstermesidir.
  • Bükreş Antlaşması: Bulgaristan elde ettiği kazanımların büyük bir kısmını kaybetmiştir.
  • İmzalanan Antlaşmalar:
    • Bulgaristan ile İstanbul Antlaşması yapıldı.
    • Yunanistan ile Atina Antlaşması yapıldı.
    • Sırbistan ile İstanbul Antlaşması yapıldı.

I. DÜNYA SAVAŞI

  • Başlangıç: Avusturya-Macaristan veliahdı Ferdinand'ın bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi ve Goben-Breslau gemileri olayı savaşı başlatmıştır.
  • İttifak Bloğu: Almanya, İtalya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı ve Bulgaristan bu grupta yer almıştır.
  • Taraf Değiştirme: İtalya, savaş başladıktan sonra İtilaf Bloğu'na geçmiştir.
  • Çekilme: Japonya, savaştan çekilen ilk devlet olmuştur.
  • Savaş Sırasındaki Padişah: V. Mehmet Reşat.
  • Yönetimdeki Parti: İttihat ve Terakki (Sait Paşa Hükümeti döneminde).
  • Mustafa Kemal'in Görevi: Sofya Askeri Ataşemiliterliği.
  • Savaşın Nedenleri: Sömürgecilik, milliyetçilik ve bloklaşma yarışları.

Savaş Cepheleri

  • Taarruz Cepheleri: Kafkasya ve Kanal.
  • Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Filistin-Suriye, Hicaz-Yemen.
  • Müttefiklere Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya.

Mustafa Kemal’in Görev Aldığı Cepheler ve Rütbeleri

  • Çanakkale: 19. Tümen Komutanı.
  • Kafkasya: 16. Kolordu Komutanı (Başarısından dolayı Altın Kılıç Madalyası almıştır).
  • Suriye-Filistin: 7. Kolordu Komutanı.
  • Savaş Sonu: Suriye-Filistin başarısı üzerine Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı’na getirilmiştir.

Önemli Gelişmeler

  • Kafkas Cephesi: Ruslarla savaşıldı.
  • Sarıkamış Harekatı: Enver Paşa komutasındaki askerlerimiz donarak şehit oldu.
  • Tehcir Kanunu: Ermeniler için çıkarılan geri dönüş kararnamesidir.
  • Rusya'nın Çekilmesi: Bolşevik İhtilali nedeniyle Rusya savaştan çekildi.
  • Brest-Litovsk Antlaşması: Rusya; Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı'ya geri verdi.
  • Kafkas Cephesi Sonucu: Osmanlı bu cephede genel olarak başarısız olsa da toprak kazanmıştır.
  • Kanal Cephesi Komutanı: Cemal Paşa.
  • Romani Muharebesi: "II. Sarıkamış Vakası" olarak bilinir.
  • Çanakkale Cephesi: Nusret Mayın Gemisi'ne emir veren komutan Cevat Çobanlı'dır.
  • Cevat Çobanlı: "İstanbul'u Kurtaran Birinci Kişi" ve "18 Mart Kahramanı" olarak bilinir.
  • Seyit Ali Onbaşı: Kaldırdığı mermi ile İngilizlerin Ocean gemisini batırmıştır.
  • Kapanan İlk Cephe: Osmanlı'nın I. Dünya Savaşı'nda ilk kapanan cephesi Çanakkale Cephesi'dir.
  • 57. Alay Komutanı: Hüseyin Avni Paşa'dır.
  • Irak Cephesi Komutanı: Halil Paşa, "Kut'ül Amare Kahramanı" olarak bilinir.
  • Hicaz-Yemen Cephesi: Komutanı Fahreddin Paşa'dır ve "Çöl Kaplanı" olarak anılır.
  • İslamcılık Fikri: Hicaz-Yemen cephesinde Arapların İngilizlerle iş birliği yapması sonucu İslamcılık (Ümmetçilik) fikri sona ermiştir.

I. DÜNYA SAVAŞI SIRASINDA İMZALANAN GİZLİ ANTLAŞMALAR

  • Boğazlar Antlaşması: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında yapılmıştır.
  • Londra Antlaşması: İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapılmıştır.
  • Sykes-Picot Antlaşması: İngiltere ve Fransa arasında yapılmıştır.
  • Petrograd Protokolü: İngiltere, Fransa ve Rusya arasında yapılmıştır.
  • Mac Mahon Antlaşması: İngiltere ve Araplar arasında yapılmıştır.
  • St. Jean De Maurienne Antlaşması: İngiltere, Fransa ve İtalya arasında yapılmıştır.

I. DÜNYA SAVAŞI'NI BİTİREN ATEŞKES ANTLAŞMALARI

  • Selanik: Bulgaristan ile imzalanmıştır.
  • Mondros: Osmanlı Devleti ile imzalanmıştır.
  • Villa Giusti: Avusturya-Macaristan ile imzalanmıştır.
  • Rethondes: Almanya ile imzalanmıştır.

Wilson İlkeleri: Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerde egemenlik korunacak; mandacılık reddedilecektir.

  • Osmanlı'nın resmi olarak işgal edilen ilk şehri = İzmir
  • Mondros Ateşkesi sonrası ilk fiili işgal = Hatay (Anadolu'da)
  • Mondros sonrası ilk fiili işgal = Musul
  • Mondros'u imzalayan Vahdettin
  • Mondros sırasındaki iktidar parti = Hürriyet ve İtilaf Fırkası
  • I. Savaşı'ndan en karlı çıkanlar = İng, Fransa, Japonya
  • I.D.S. sonunda kurulan devletler = Türkiye, Sovyet Rusya, Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya, Estonya, Ukrayna, Finlandiya, Azerbaycan
  • Rusya - Komunizm doğdu - Lenin
  • Alma - Nazizm doğdu - Hitler
  • İtalya - Faşizm doğdu - Mussolini
  • ABD katkıları ile Milletler Cemiyeti kuruldu.
  • Paris Barış Konferansı yapıldı. (Rusya davet edilmedi)

Barış Antlaşmaları

  • Almanya = Versay
  • Avusturya = Saint Germain
  • Macaristan = Trianon
  • Bulgaristan = Neuilly
  • Osmanlı = Sevr
  • Yunanlılar Mondros'un 7. maddesi bahanesi ile İzmir'i işgal etti.
  • İzmir işgalinin haksız olduğunu savunur = Amiral Bristol Rap.
  • İzmir işgaline ilk kurşun = Hasan Tahsin

Yararlı Cemiyetler

  • Trakya Paşaeli...
  • Trabzon Müdaf...
  • Kilikyalılar
  • Şark Vilayetleri M.
  • İzmir Müdafaa...
  • İzmir Reddi İlhak
  • Anadolu Kadınları
  • Milli Kongre Cem.
  • Kars İslam Şurası
  • Gizli Karakol

Zararlı Cemiyetler

* Azınlıkların Kurdukları:

  • Mavi Mira (Rumlar)
  • Etnik-i Eterya (Rumlar)
  • Pontus Rum (Rumlar)
  • Taşnak, Sütun (Ermeniler)
  • Makabi ve Alyans (Yahudiler)

* Milli Varlığa Düşmanlar:

  • İngiliz Muhipleri
  • Askeri Nigahban
  • İslam Teali
  • Kürt Teali
  • Sulh ve Selamet
  • Wilson İlkeleri
  • Hürriyet ve İtilaf

Milli Mücadele Hazırlık Dönemi

  • Mondros imzalanırken M. Kemal = Yıldırım Orduları G.K.
  • M. Kemal, Türk-Rum çatışmasını çözmesi için 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. O'nun amacı Türk devleti kurmaktı.
  • Samsun Raporu - Milli mücadelenin ilk yazılı raporu (Atatürk yazdı)
  • Havza Bildirisi ilk ulusal bildiri (Milli Müc. Dönemi)
  • Havza Bildirisi ile milli bilinci uyandırmaya çalışan M. Kemal ilk kez İstanbul'a geri çağrıldı.
  • Amasya Genelgesi, milli mücadelenin ilk resmi bildirisi
  • Amasya Genelgesi Kurtuluş Savaşı'nın amacını, gerekçesini, yöntemini belirledi.
  • Amasya Genelgesini onaylayanlar; Refet Bey, Rauf Bey, Ali Fuat Bey, Kazım Karabekir Paşa, Mersinli Cemal Paşa
  • Erzurum Kongresi toplanma şekli ve amacıyla bölgesel; aldığı kararlar amacıyla ulusaldır.
  • Erzurum Kongresi'ne katılan iller: Erzurum, Bitlis, Sivas, Trabzon, Van
  • Milli sınırlar ifadesi ilk kez Erzurum Kongresi'nde.
  • Yeni hükümet kurulması fikri ilk kez Erzurum Kongresi'nde.
  • Manda fikri ilk kez Erzurum Kongresi'nde reddedildi.
  • Ulusal egemenlik ilkesi ilk kez Amasya Genelgesi'nde
  • Temsil heyeti kurulması fikri ilk kez Amasya Genelgesi'nde
  • Yerel kongreler; Balıkesir, Alaşehir, Nazilli (bölgesel), Pozantı, Lüleburgaz, Edirne
  • Sivas Kongresi; tüm ulusa mal edildi; Erzurum Kongresi kararlarını onayladı.
  • Sivas Kongresi'nde manda ve himaye fikri kesin olarak reddedildi.
  • Sivas Kongresi, tüm cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk adı ile birleştirdi.
  • İngiltere ve Fransa, Sivas Kongresi'ni engellemek istediler.
  • Sivas Kongresi kararları "İrade-i Milliye" gazetesinde yayınlanması istendi.
  • Damat Ferit Paşa istifası İstanbul Hükümeti'nin ilk siyasi başarısı.
  • İttihatçılık, mandacılık, başkanlık sorunu Sivas Kongresi'nin tartışma konusu
  • Milli mücadele karşıtı yayın organları: İrşad, Ferda, Ümit, Selamet, Türkçe İstanbul, Peyam-ı Sabah, Alemdar, Tan, Aydede, Zafer
  • Amasya Görüşmelerinde temsil heyeti Mustafa Kemal, İstanbul Hükümeti ise Salih Paşa.
  • Son Osmanlı Mebusan Meclisi için Mustafa Kemal Erzurum'dan milletvekili adayı.
  • Mebusan Meclisi'nin ilk başkanı = Reşat Hikmet Bey
  • Mebusan Meclisi'nin son başkanı = Celaleddin Arif Bey

I. TBMM'nin Açılması, İç Ayaklanmalar, Sevr

  • İstanbul'un işgali ile Mustafa Kemal, Ankara'dan milletvekili seçildi.
  • İlk hükümet meclis başkanı = Mustafa Kemal
  • İlk hükümet genelkurmay başkanı = İsmet İnönü
  • İlk hükümet maarif (eğitim) bakanı = Doktor Rıza Nur
  • İlk hükümet milli savunma bakanı = Fevzi Çakmak
  • İlk hükümet dışişleri bakanı = Bekir Sami Bey
  • İlk hükümet sağlık bakanı = Adnan Adıvar
  • Ağnam vergisi hakkındaki kanun I. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk kanunudur.
  • I. Türkiye Büyük Millet Meclisi temel hedefi milli bağımsızlıktır.
  • I. Türkiye Büyük Millet Meclisi içinde yer alan gruplar: Müdafaa-i Hukuk, Halk Zümresi, Tesanüt, Reform, Yeşil Ordu, İstiklal
  • Türkiye Büyük Millet Meclisine karşı çıkarılan isyanların (ayaklanmaların) en önemli nedeni Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi'nin Milli Mücadele karşıtı fetvalarıdır.
  • En uzun süren I. Türkiye Büyük Millet Meclisi karşıtı isyan Rum isyanıdır.
  • I. Türkiye Büyük Millet Meclisi isyanlara karşı;
    • Hıyanet-i Vataniye Kanunu
    • Firariler Kanunu
    • İstiklal Mahkemeleri kurulması
    • İstanbul Hükümeti ile tüm iletişimin kesilmesi gibi önlemler almıştır.
  • Sevr Antlaşması Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından reddedilmiştir.

Milli Mücadele Muharebeler Dönemi

  • İstiklal Yolu cepheye silah ve erzak taşıma hattıdır; İnebolu - Kastamonu - Ilgaz - Çankırı - Kalecik - Ankara güzergahını kapsar.
  • Milli mücadelenin ilk kapanan cephesi = Doğu Cephesi.
  • Doğu Cephesi - Kazım Karabekir komutası - Ermeni + Gürcüler ile savaşılmıştır.
  • Doğu Cephesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne bağlı kuvvetlerin açtığı ilk cephedir.
  • Güney Cephesi'nde Fransızlar ve Ermenilerle savaşılmıştır.
  • Mondros sonrası işgallere ilk direniş Güney Cephesi'nde başladı.
  • Milli Mücadele döneminde açılan ilk cephe Güney Cephesi'dir.
  • Güney Cephesi, Fransızlarla imzalanan Ankara Antlaşması ile kapandı.
  • Batı Cephesi, Kurtuluş Savaşı'nın kaderini belirleyen cephedir.
  • Batı Cephesi'nde önce Kuvayi Milliye, sonra Türkiye Büyük Millet Meclisi düzenli ordusu görev yapmıştır.
  • Milli Mücadele dönemi kapanan son cephe Batı Cephesi'dir.
  • Doğu Cephesi'ndeki başarı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ilk askeri ve siyasi başarısıdır.
  • Kazım Karabekir - Şark Fatihi.
  • Doğu Cephesi, Ermeniler'in Gümrü Antlaşması'nı imzalamasıyla kapandı.
  • Sevr'i tanımayıp Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni tanıyan ilk devlet Ermenistan'dır.
  • İlk defa Gümrü Antlaşması'nda "Türkiye Devleti" ifadesi kullanıldı.
  • Güney Cephesi, Sakarya Meydan Muharebesi sonrası, Fransızlarla imzalanan Ankara Antlaşması ile son buldu.
  • Maraş'a 1973'te Kahraman unvanı.
  • Urfa'ya 1984'te Şanlı unvanı.
  • Antep'e 1921'de Gazi unvanı.
  • İstiklal Madalyası alan şehirlerimiz; Maraş, Antep, Urfa, İnebolu (Kastamonu).
  • I. İnönü Muharebesi - Yunanlılara karşı yapıldı.
  • I. İnönü, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kazandığı ilk düzenli ordu zaferidir.
  • I. İnönü ile Türkiye Büyük Millet Meclisi ve düzenli orduya güven arttı.
  • I. İnönü sonrası İstiklal Marşı ve Teşkilat-ı Esasiye kabul edildi.
  • I. İnönü sonra Londra Konferansı'na Türkiye Büyük Millet Meclisi çağırıldı.
  • 1921 - Teşkilat-ı Esasiye yani ilk anayasa savaş dönemi anayasasıdır; yasama da yürütme de Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndedir.
  • İstiklal Marşı'nın kabulü 12 Mart 1921.
  • İstiklal Marşı ilk defa 1982 anayasasında yer aldı.
  • İstiklal Marşı ilk kez Hakimiyeti Milliye gazetesinde yayınlandı.
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni tanıyan ilk Müslüman devlet Afgan devletidir.
  • Türkiye'yi ziyarete gelen ilk yabancı devlet adamı Afgan Kralı Amanullah Han'dır.
  • Türk - Afgan Dostluk Antlaşması - 1 Mart 1921.
  • Londra Konferansı, Sevr Antlaşması'nı yumuşatmak ve Türk direnişini durdurmak için İtilaf Devletleri, İstanbul Hükümeti ve Türkiye Büyük Millet Meclisi arasında yapıldı.
  • Londra Konferansı'nda İstanbul Hükümeti, "Söz Türkiye Büyük Millet Meclisi'nindir" diyerek geri çekildi.
  • Londra Konferansı ile Türkiye Büyük Millet Meclisi uluslararası alanda muhatap alındı.
  • Moskova Dostluk Antlaşması ile Türkiye Büyük Millet Meclisi'ni tanıyan ilk Avrupalı büyük devlet Rusya olmuştur.
  • Kapitülasyon haklarından vazgeçen ilk devlet Rusya oldu.
  • Batum'un Gürcistan'a verilmesi Misak-ı Milli'den ilk taviz olmuştur.
  • II. İnönü Muharebesi - Yunanlılara karşı yapıldı.
  • Yunanlılar I. İnönü'nün intikamını almak istedi (alamadı).
  • Mustafa Kemal'in "Siz orada yalnız düşmanı değil..." sözü bu savaş için söylenmiştir.
  • Kütahya - Eskişehir Muharebeleri için Tekalif-i Milliye emirleri çıktı.
  • Kütahya - Eskişehir Muharebesi Yunanlılara karşı yapıldı.
  • Türkiye Büyük Millet Meclisi, Kütahya - Eskişehir Muharebesi'ni kaybetti.
  • Kütahya-Eskişehir Muharebesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Batı Cephesi'ndeki ilk büyük yenilgisidir.
  • Kütahya-Eskişehir Muharebesi ile Mustafa Kemal'e başkomutanlık yetkisi verildi.
  • Sakarya Meydan Muharebesi, Batı Cephesi'nin son büyük savunma savaşıdır.
  • Sakarya Meydan Muharebesi'nde Yunanlılarla savaşıldı.
  • Mustafa Kemal'in başkomutan olarak yönettiği ilk savaş Sakarya Meydan Muharebesi'dir.
  • Sakarya Meydan Muharebesi, savunmadan taarruza geçişi başlattı.
  • Mustafa Kemal'in "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır" sözü Sakarya Meydan Muharebesi'nde söylenmiştir.
  • Mustafa Kemal'e Gazi ve Mareşal unvanı verildi.
  • Sakarya Muharebesi sonrası Ukrayna ile Dostluk Antlaşması imzalandı.
  • Sakarya Meydan Muharebesi sonrası Kafkas Cumhuriyetleri ile Kars Antlaşması imzalandı.
  • Büyük Taarruz, Yunanlılara karşı yapıldı.
  • Büyük Taarruz ile Yunanlılar Anadolu'dan kesin olarak atıldı.
  • Büyük Taarruz ile Mustafa Kemal'in başkomutanlık yetkisi sonsuz uzatıldı.
  • 30 Ağustos'ta "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!" emri verildi.
  • Büyük Taarruz sonrası Mudanya Ateşkes Antlaşması yapıldı.
  • Mudanya Ateşkesi ile Milli Mücadele'nin askeri safhası bitti.
  • Mudanya Ateşkesi; Fransa, İngiltere, İtalya ve Türkiye Büyük Millet Meclisi arasında imzalandı.
  • Mudanya Ateşkesi ile İstanbul Hükümeti fiilen sona erdi.
  • Mudanya Ateşkesi ile Doğu Trakya savaşsız Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne bırakıldı.
  • Saltanatın kaldırılması - 1 Kasım 1922.
  • Lozan Antlaşması, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve İtilaf Devletleri arasında yapıldı. ABD imzalamadı.
  • Lozan ile Yeni Türk Devleti uluslararası alanda tanındı.
  • Lozan ile kapitülasyonlar kaldırıldı, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, yabancı okullar Türkiye kanununa bağlandı.
  • Lozan ile Musul sorunu çözülemedi (sonradan).
  • Lozan'da Hatay Türkiye sınırları dışında kaldı.
  • Lozan'da Batı sınırı Meriç Nehri kabul edildi.
  • Lozan'da çözülemeyen ya da aleyhimize çözülenler: Musul meselesi, Güney sınırı, Ege adaları, Batı Trakya, Boğazlar Meselesi, Patrikhanenin İstanbul'dan çıkarılması.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Hayatı ❤️

  • Mustafa Kemal, Harp Okulu'nu teğmen rütbesiyle bitirmiştir.
  • Harp Akademisi'ni kurmay yüzbaşı rütbesiyle bitirmiştir.
  • Stajını Şam'daki 5. Ordu emrinde yapmıştır (İlk görev yeri).
  • İlkokulu = Şemsi Efendi İlkokulu.
  • Mustafa Kemal vefat ettiğinde meclis başkanı = Mustafa Abdülhalik Renda.
  • Mustafa Kemal vefat ettiğinde başbakan = Celal Bayar.
  • Mustafa Kemal'in miras bıraktığı kişi ve kurumlar:
    • Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu
    • Ankara ve Bursa Belediyeleri
    • Makbule (Atadan)
    • Manevi kızları
    • İsmet İnönü çocuklarının öğrenimi

Atatürk Dönemi İç Politika Gelişmeleri

  • II. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılması
  • Cumhuriyet Halk Partisi (Cumhuriyet Halk Fırkası)
  • Nasturi Ayaklanması
  • Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
  • Şeyh Said Ayaklanması
  • İzmir Suikastı
  • İstiklal Mahkemesi'nin İzmir'e gelmesi
  • Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kurulması
  • Menemen Olayı
  • Cumhuriyet'in ilk muhalefet partisi: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası.
  • Şeyh Said Ayaklanması: Cumhuriyet rejimini yıkmaya yönelik ilk isyan.

Atatürk İlkeleri

  • Cumhuriyetçilik: Partiler üstü, "En büyük eserim" dediği ilke.
  • Laiklik
  • Halkçılık (Halkın yararı)
  • Milliyetçilik
  • Devletçilik (Devlet yatırımları)
  • İnkılapçılık

Atatürk İnkılapları

  • Saltanatın kaldırılması (1 Kasım 1922)
  • Ankara'nın başkent ilan edilmesi (13 Ekim 1923)
  • Cumhuriyetin ilanı (29 Ekim 1923)
  • İlk başbakan İsmet İnönü
  • İlk meclis başkanı = Ali Fethi Okyar
  • İlk Milli Eğitim Bakanı = İsmail Safa Özler
  • Halifeliğin kaldırılması (3 Mart 1924)
  • Türk Medeni Kanunu (17 Şubat 1926)
  • 1930 yılında kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi.
  • Türkiye'nin ilk kadın belediye başkanı Sadiye Hanım'dır.
  • 1933 yılında kadınlara muhtar seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verildi.
  • İlk kadın muhtarımız Gül Esin'dir.
  • 1934 yılında kadınlara milletvekili seçme ve seçilebilme hakkı verildi.
  • Şapka Kanunu - 25 Kasım 1925.
  • Tekke, Zaviye ve Türbelerin Kapatılması - 30 Kasım 1925.
  • 26 Aralık 1925 tarihinde Miladi Takvim'e geçiş kabul edildi.
  • Saat değişikliği (1925).
  • Rakam değişikliği (1928).
  • Uzunluk birimi değişikliği (1931).
  • Ağırlık ölçü birimi değişikliği (1931).
  • Hafta tatili değişikliği (1935).
  • Kıyafet Kanunu (3 Aralık 1934).
  • Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934).
  • Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924).
  • Maarif Teşkilatı Kanunu (2 Mart 1926).
  • Harf Devrimi (1 Kasım 1928).
  • Millet Mektepleri Talimatnamesi (24 Kasım 1928).
  • Türk Tarih Kurumu (15 Nisan 1931).
    • İlk başkanı = Mehmet Tevfik Bıyıklıoğlu.
    • Süreli yayını **"Belleten"**dir; bu ismi Atatürk vermiştir.
    • İlk arkeolojik kazı 1933 yılında yapılan Ahlatlıbel kazısıdır.
  • Halkevleri (19 Şubat 1932).
  • Halkevlerinin yayın organı "Ülkü" dergisidir.
  • Halkevleri Adnan Menderes tarafından kapatılmıştır.
  • Türk Dil Kurumu (12 Temmuz 1932) • 26 Eylül Dil Bayramı.
  • Üniversite Reformu (1933).
  • Türkiye'nin ilk yükseköğrenim kurumu = Ankara Hukuk Mektebi.
  • İzmir İktisat Kongresi (Başkanı = Kazım Karabekir).
  • 1925 - Aşar vergisi kaldırıldı.
  • 1924 - İlk milli sigorta - Anadolu Sigorta.
  • 1926 - Kabotaj Kanunu'nun Kabulü (1 Temmuz) - Denizcilik bayramı.
  • Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1933'te hazırlandı, 1934'te uygulanmaya başlandı.
  • Teşvik-i Sanayi Kanunu (28 Mayıs 1927).
  • 1924 - Devlet Demir Yolları Genel Müdürlüğü.
  • 1920 - Yeşilay.

Cumhuriyet Dönemi Kültür ve Medeniyeti

  • İlk Atatürk heykeli - Gülhane Parkı, Sarayburnu (1926).
  • Darülbedayi → İstanbul Şehir Tiyatrosu oldu.
  • Muhsin Ertuğrul = İlk Türk tiyatroları genel müdürü.
  • İlk kadın ressam = Mihri Müşfik Hanım.
  • Türk Beşleri (Besteciler) = Adnan Saygun, Cemal Reşit Rey, Ulvi Cemal Erkin, Necil Kazım Akses, Hasan Ferit Alnar.
  • Türkiye'nin ilk devlet sanatçısı = Adnan Saygun.
  • Özsoy Operası = İlk opera (Adnan Saygun).
  • Onuncu Yıl Marşı'nın bestecisi = Cemal Reşit Rey.
  • İlk spor örgütlenmesi = Türkiye İdman Cemiyeti İttifakı (Başkanı = Ali Sami Yen).
  • Türkiye Olimpiyatlara ilk kez 1924'te katıldı.
  • İlk altın madalya 1936 Berlin Olimpiyatları'nda Yaşar Erkan tarafından güreş alanında alındı.
  • Milli Mücadele üzerine yazılan ilk roman = "Ateşten Gömlek" / Halide Edip Adıvar.
  • İlk kadın doktor = Safiye Ali.
  • Dünyanın ilk kadın kongresi Türkiye'de toplandı = 1935.

Atatürk Dönemi Dış Politikası

  • Mütekabiliyet politikası = Dosta dost, düşmana düşman.
  • Musul Meselesi (Çözülemedi).
    • Türkiye - İngiltere / Petrol + Sınır sorunu.
    • Lozan'da çözülemedi; Milletler Cemiyeti'ne götürüldü.
    • Ankara Antlaşması ile Musul, Irak'a bırakıldı.
    • Türkiye, petrol gelirinden pay aldı.
  • Atatürk döneminde çözülemeyen tek sınır sorunu Irak sınırı (Musul sorunu).
  • Yabancı okullar Lozan ile Türk kanununa bağlandı. Tevhid-i Tedrisat ile denetim altına alındı.
  • Lozan ile Patrikhanenin siyasi ve uluslararası yetkileri kaldırıldı, yalnızca dini bir kurum olarak İstanbul'da kalması kabul edildi.
  • Bozkurt-Lotus Olayı = Türk gemisi Bozkurt ile Fransız gemisi Lotus çarpıştı; Türk denizciler öldü. Türkiye, Fransız kaptanı tutukladı. Mesele uluslararası Adalet Divanı'na taşındı ve Türkiye haklı bulundu.
  • Osmanlı'dan kalmış borçlar, Lozan'da Osmanlı'dan ayrılan devletler arasında paylaştırıldı. Türkiye kendi payını ödedi.
  • Nüfus Mübadelesi = Türkiye ile Yunanistan arası nüfus değişimi (İstanbul Rumları ile Batı Trakya Türkleri hariç).
  • Türkiye, İspanya'nın önerisi ve Yunanistan'ın desteği ile 18 Temmuz 1932'de Milletler Cemiyeti'ne üye oldu.
  • Balkan Antantı - Balkan ülkeleri arası iş birliği (Türkiye - Yunanistan - Yugoslavya - Romanya). (Bulgaristan ve Arnavutluk yok!)
  • Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Türkiye boğazlarda tam egemenlik elde etti. Boğazlar Komisyonu kaldırılarak bölge silahlandırıldı.
  • Sadabat Paktı: Türkiye öncülüğünde Orta Doğu devletleri arasında kurulan dostluk ve güvenlik paktı. (Türkiye - İran - Irak - Afganistan) (Suriye yok!) Doğu sınırlarının güvenliği sağlandı.
  • Hatay Sorunu = Türkiye'nin Fransa ile barışçı diplomasisi sonucu 1938'de Hatay Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra 1939'da Hatay ana vatana katıldı.
  • Hatay Cumhuriyeti ilk ve son başkanı = Tayfur Sökmen.
  • Hatay Cumhuriyeti ilk başbakanı = Abdurrahman Melek.

 

ATATÜRK DÖNEMİ VE SONRASI GELİŞMELER (KARŞILAŞTIRMALI LİSTE)

Atatürk Dönemi Gelişmeleri:

  • Lozan Barış Antlaşması
  • Nüfus Mübadelesi
  • Yabancı Okullar Sorunu
  • Patrikhanenin Statüsü
  • Bozkurt-Lotus Olayı
  • Dış Borçlar Meselesi
  • Musul Sorunu
  • Hatay Meselesi
  • Montrö Boğazlar Sözleşmesi
  • Balkan Antantı
  • Sadabat Paktı
  • Milletler Cemiyeti’ne üye olunması
  • Kabotaj Kanunu
  • Hatay Cumhuriyeti'nin kurulması

Atatürk Dönemi Olmayan (Sonraki) Gelişmeler:

  • II. Dünya Savaşı
  • Birleşmiş Milletler'e üye olma
  • Truman Doktrini
  • Marshall Planı
  • NATO’ya giriş
  • Kore Savaşı
  • Varşova Paktı
  • Bağdat Paktı
  • Kıbrıs Sorunu
  • Avrupa Birliği Süreci
  • Çok partili hayata geçiş
  • Demokrat Parti İktidarı
  • 1945 sonrası Boğazlar üzerindeki baskılar

Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi

  • Büyük devletler = İngiltere, Fransa, Almanya, Rusya.
  • Amerika Birleşik Devletleri - Yalnızlık politikası (henüz sahnenin merkezinde değil).
  • Avrupa devletleri sömürge ve pazar / hammadde arıyor.
  • Afrika ve Asya paylaşımı (Almanya ve İtalya'nın sömürge yarışı).
  • Sanayi devrimi, milliyetçilik akımı, emperyalizm, komünizm, faşizm, nasyonal sosyalizm.
  • Monroe Doktrini = Amerika Birleşik Devletleri: "Amerika Amerikalılarındır".
  • Çarlık Rusya yıkıldı; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kuruldu.
  • Çar, mutlak monarşi ve baskı demekti, halk fakirdi.
  • I. Dünya Savaşı Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği için çok başarısız olmuştu.
  • 1917 Şubat Devrimi ile Çarlık yıkıldı.
  • 1917 Ekim Devrimi ile Bolşevikler iktidar oldu (Lenin).
  • Sosyalizm ile dünya siyaseti iki kutba ayrıldı.
  • Lenin ekonomi politikası = NEP (Yeni Ekonomi Politikası).
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kurulunca Orta Asya Türkleri Sovyet egemenliğine girdi. Türk devletleri bağımsızlıklarını kaybetti.
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği içinde siyasi bağımsızlık ortadan kalktı.
  • Ruslaştırma politikası başladı. Türkler bastırıldı.
  • Türk dili ve kültürü yok edildi.
  • İslamiyet çok olumsuz etkilendi, ateist yaklaşım vardı.
  • Dini kurumlar kapatıldı; laiklik bile yoktu.
  • Basmacı Hareketi = Orta Asya Türkleri'nin Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği yönetimine karşı verdiği milli ve silahlı direniş. (Başarısız oldu; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği sert şekilde bastırdı).
  • Gazavat / Müridizm Direnişi - Şeyh Şamil - Başarısız.
  • Çarlık Rusya'nın yayılmacı politikası devam etti.
  • Türk tarihinin cumhuriyet rejimi ile yönetilen ilk devleti = Azerbaycan.
  • Mac Mahon Antlaşması = İngiltere ile Araplar arasındaki gizli antlaşma; Arapları Osmanlı'ya ayaklandırdı.
  • Sykes-Picot Antlaşması = İngiltere ve Fransa'nın, Osmanlı'nın Orta Doğu topraklarını gizlice paylaşma antlaşması.
  • İngiltere, Balfour Deklarasyonu ile bir Yahudi devletinin kurulmasını kabul etti. Filistin'e yoğun bir Yahudi göçü oldu.
  • Filistin, Suriye'den ayrılıp İngiliz mandası altına girdi.
  • II. Dünya Savaşı sonrası Filistin topraklarında İsrail kuruldu.
  • Deniz Hakimiyet Teorisi: Alfred Thayer Mahan.
  • Kara Hakimiyet Teorisi: Halford J. Mackinder.
  • Hava Hakimiyet Teorisi: Harry A. Sachaklian.
  • Meiji Restorasyonu: Japonların Batıyı örnek alarak gerçekleştirdiği modernleşme hareketidir.
    • Feodal yapı yıkıldı, imparator Meiji güçlendi.
    • Merkezi devlet kuruldu.
    • Japonya emperyalist politikalar izlemeye başladı.
  • II. Abdülhamid, Japonya’ya destek için Ertuğrul Fırkateyni'ni Japonya’ya gönderdi.
  • 1929 Dünya Ekonomik Krizi: Amerika Birleşik Devletleri'nde başlayıp tüm dünyaya yayılan büyük ekonomik çöküştür.
    • Kara Perşembe - New York Menkul Kıymetler Borsası çöktü.
    • Üretim var; alıcı yok. Fabrikalar kapandı, işsizlik arttı.
    • Amerika Birleşik Devletleri, New Deal (Yeni Düzen) politikası uyguladı.
    • II. Dünya Savaşı’na zemin hazırladı.
  • Türkiye, kriz karşısında devletçilik politikası izledi.
  • Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu.
  • Klering (Clearing) Sistemi: "Malımı sattığım devletten mal alırım" esasına dayalı ticaret sistemi.
  • Milletler Cemiyeti: I. Dünya Savaşı'ndan sonra dünya barışı için kurulmuş uluslararası örgüttür (1920).
    • Kuruluşunda Wilson İlkeleri etkilidir.
    • Yaptırım gücü yoktur, Amerika Birleşik Devletleri üye olmamıştır.
  • Türkiye Milletler Cemiyeti'ne 1932'de davet yolu ile üye olmuştur; barışçı kimliği pekişmiştir.
  • Türkiye’yi Milletler Cemiyeti’nde ilk temsil eden kişi Cemal Hüsnü Taray'dır.
  • Locarno Antlaşması: Almanya, Fransa, Belçika, İngiltere ve İtalya arasında Batı sınırlarının garantilenmesi ve barış için yapılan antlaşmadır.
    • Sonucunda Almanya Milletler Cemiyeti’ne üye oldu.
    • Batı Avrupa’da güven ortamı oluştu.
    • Ancak Doğu sınırları Almanya için hala güvencesizdi.
  • Almanya uluslararası iş birliğine dahil edildi.
  • Briand-Kellogg Paktı: Ülkelerin savaşı uluslararası politika olarak kullanmayı reddettikleri barış antlaşmasıdır.
    • Fransa - Amerika Birleşik Devletleri sonrasında 62 ülke daha katıldı.
    • Paktın yaptırım gücü yoktur, II. Dünya Savaşı’nı önleyemedi.
  • Küçük Antant: Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya arasında Macar yayılmacılığına karşı oluşturulan güvenlik ve dayanışma paktıdır.
  • Pablo Picasso - Kübizm - Guernica (tablosu).
  • John Ernst Steinbeck - Fareler ve İnsanlar, Gazap Üzümleri.
  • Verem aşısı - 1921.
  • İnsülinin icadı - Frederick Grant Banting, Charles Herbert Best.
  • 1928 - C vitamininin keşfi.
  • Penisilin keşfi - Alexander Fleming.
  • Elektron mikroskobu - Alexander Fleming (1932).
  • Nöroloji bilim dalı kurulması - Alexander Fleming (1881-1955).
  • Charlie Chaplin - Modern Zamanlar ve Büyük Diktatör filmi ile Hitler ve Nazizm'i eleştirmiştir.
  • Cazın (Jazz) ilk sesli sinema filmi - Charlie Chaplin.
  • Nükleer protonun keşfi - Rutherford - 1919.
  • BCG aşısı (Tüberküloz için) - Calmette ve Guerin.
  • İtalya'da Faşizm: Mussolini önderliğinde çıkan otorite ve milliyetçi bir yönetim anlayışıdır.
    • Demokrasi yok, tek parti, tek lider; halk çok mutsuz.
    • Faşist militan grup = Kara Gömlekliler.
    • "Bizim Deniz" (Mare Nostrum) Politikası.
    • Fiume, İtalya'ya bırakıldı. Korfu Adası işgal edildi.
    • Arnavutluk, İtalya nüfuzu altına girdi. Habeşistan işgal edildi.
  • Almanya - İtalya arası Çelik Pakt imzalandı.
    • Biri savaşa girerse diğeri yanında olacaktı.
    • II. Dünya Savaşı'na giden süreç hızlandı.
  • Almanya'da Nazizm: Hitler, ırkçı, totaliter yönetim.
    • Kristal Gece - Yahudi katliamı.
    • Hayat Sahası - Almanların yaşadığı toprakları almak ve sınır tanımadan genişletmek.
  • İspanya'da Franco Dönemi: İspanya İç Savaşı sonrası Francisco Franco liderliğinde kurulan otoriter ve milliyetçi bir rejimdir.
    • Cumhuriyetçiler ve Milliyetçiler (Franco liderliğinde) savaştı.
    • Franco kazanarak diktatörlüğünü kurdu.
  • İngiltere, Almanya'nın Çekoslovakya'yı işgalinden sonra yatıştırma siyasetinden vazgeçmiştir.
  • II. Dünya Savaşı'na zemin hazırlanmıştır.

II. Dünya Savaşı

  • Almanya, İtalya, Japonya = Mihver Devletler.
  • İngiltere, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği = Müttefik Devletler.
  • Nedenleri:
    • Versay Antlaşması'nın Almanya'ya ağır gelmesi.
    • Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm, Japonya'da Asya yayılmacılığı.
    • Mihver devletlerin saldırgan politikaları.
    • Ekonomik krizler ve milliyetçilik.

Avrupa'da Savaş

  • II. Dünya Savaşı, Almanya'nın Polonya'yı işgali ile başladı.
  • Maginot Hattı: Fransa'nın Almanya'ya karşı inşa ettiği savunma hattıdır. Sadece doğu sınırını kapsıyordu. Almanya'nın Belçika üzerinden saldırısını engelleyemedi.
  • II. Dünya Savaşı Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya ve Pasifik olmak üzere üç önemli cephede oldu.
  • İngiltere ve Fransa, savaşın başında Almanya'nın ekonomisini çökertmek için Norveç kıyılarını mayınladı.
  • Almanya; Danimarka ve Norveç'i ele geçirdi; Hollanda ve Belçika'yı işgal etti.
  • Almanya "aşılmaz" denilen Maginot Hattı'nı kolayca aştı ve Fransa'yı kısa sürede saf dışı bıraktı.
  • Vichy Hükümeti: Fransa teslim olduktan sonra, Almanya'nın kontrolünde kurulan hükümettir. Başında Mareşal Petain bulunur.
  • Kartal Hücumu: Hitler'in İngiltere'yi havadan teslim almak için başlattığı yoğun hava saldırısıdır.
  • Deniz Aslanı: İngiltere'ye yapılması planlanan ancak başarısız olmuş hava harekatının adıdır.
  • Barbarossa Harekatı: Hitler'in Hayat Sahası politikası ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne karşı başlattığı saldırıdır.
  • Barbarossa Harekatı; çok sert iklim koşulları ve Rus direnci nedeniyle başarısız oldu.
  • Stalingrad Savaşı: Almanların Kafkas petrollerine ulaşma çabasıdır. Alman orduları burada çok büyük bir darbe aldı ve Mihver Devletler çok zayıfladı.
  • İtalya, İngiltere'nin zor durumundan faydalanarak Akdeniz ve Doğu Afrika'da saldırıya geçti.
  • Cebelitarık, Malta ve Süveyş'i bombaladı.
  • Süveyş Harekatı: İtalyanlar, Trablusgarp üzerinden Mısır'a doğru saldırdı; İngilizler, İtalyanları durdurarak Bingazi'yi ele geçirdi.
  • İtalya başarısız olunca Almanya yardım gönderdi.
  • Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'nin baskısıyla tüm Alman ve İtalyan birlikleri teslim oldu; Müttefikler, Kuzey Afrika Cephesi'ni kapattı.

Asya ve Pasifik'te Savaş

  • Japonya'nın yayılmacı politikası ile Amerika Birleşik Devletleri'nin savaşa girişi.
  • Amerika Birleşik Devletleri savaşa girmediği halde İngiltere'ye silah yardımı yaptı.
  • Atlantik Bildirisi: Savaştan sonra toprak kazanılmayacak (Bu bildiri, Birleşmiş Milletler'in temeli kabul edilir). Halklar geleceğini kendi tayin edecek.
  • Pearl Harbor: Japonya'nın Amerika Birleşik Devletleri'ne saldırısı (Amerika Birleşik Devletleri savaşa girdi).
  • Midway Savaşı: Amerika Birleşik Devletleri'nin Japonya'yı durdurduğu savaştır.

II. Dünya Savaşı’nın Seyrini Değiştiren Olaylar

  • Yıldırım Savaşı: Alman saldırılarının genel adıdır; hızlı ve şok edici bir askeri stratejiye dayanır.
  • Kartal Hücumu: Almanların İngiltere’ye yönelik gerçekleştirdiği büyük hava harekatıdır.
  • Merkür Harekatı: Alman paraşüt birliklerinin Girit Adası'na indirme yapmasıdır.
  • Marita Harekatı: Nazi Almanyası’nın Yunanistan’a yönelik saldırısıdır.
  • Mercan Denizi Savaşı: Japonya’nın Mercan Denizi’ni ele geçirmek için başlattığı savaştır; Amerikan uçak gemileri Japonları yok etmiştir.
  • Midway Harekatı: Japonya’nın Amerikan uçak gemilerini yok etmek için düzenlediği ancak başarısız olduğu saldırıdır.
  • Barbarossa Harekatı: Rusya’nın (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) Almanlara karşı başlattığı Kızıl Ordu taarruzudur.
  • Kamikaze: Japonların özel uçaklarla gerçekleştirdiği intihar bombalama stilidir.

Normandiya Çıkarması

  • Müttefik Devletler tarafından Fransa’nın kıyısına yapılan büyük bir çıkarma operasyonudur.
  • Amacı: Batı Cephesi’nde Almanyayı sıkıştırmak, Fransa’yı işgalden kurtarmaktır.
  • Avrupa’da Müttefikler ilerlemiş; Almanya geri çekilmiştir.
  • Dwight Eisenhower, savaştan sonra iki dönem üst üste Amerika Birleşik Devletleri başkanlığı yapmıştır.

Barışa Doğru... (Avrupa’da Savaşın Sona Ermesi)

  • Casablanca (Kazablanka) Konferansı: Roosevelt ve Churchill, Mihver Devletleri’nin (Almanya, Japonya, İtalya) kayıtsız şartsız teslim alınmasına kadar mücadeleye karar verdi.
  • Kuzey Afrika ve İtalya’nın Düşüşü: Mihver Devletler Kuzey Afrika’dan tamamen atıldı; Roma ele geçirildi, İtalya Cephesi Müttefik lehine kapandı.
  • Normandiya Çıkarması ile Mihver Devletleri’nin Avrupa’daki yenilgisi kesinleşmeye başladı.

Yalta Konferansı

  • Yalta Konferansı’na Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği katıldı.
  • Kararları:
    • Almanya 4 işgal bölgesine ayrılacak.
    • Savaş suçluları yargılanacak.
    • Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi üyelerine (ABD, SSCB, İngiltere, Fransa, Çin) veto hakkı verildi.
    • Mihver Devletlere savaş ilan edenlerin Birleşmiş Milletler'e kabul edileceği açıklanınca, Türkiye savaşa girdiğini ilan etti.

Barışa Doğru Son Adımlar

  • San Francisco Konferansı: Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu. Türkiye, kurucu üyeler arasında yer aldı.
  • Potsdam Konferansı: Almanya’nın tesliminden sonra savaş sonrası sorunları görüşmek için toplandı. Almanya 4 işgal bölgesine ayrıldı.

II. Dünya Savaşı’nın Sona Ermesi ve Savaşın Etkileri

  • Japonya’nın Teslim Olması ve Savaşın Sonu:
    • Atom bombası, Otto Hahn tarafından son hali geliştirildi.
    • "Enola Gay" adlı uçak ile "Little Boy" adlı atom bombası Hiroşima’ya; ikincisi "Fat Man" adıyla Nagazaki şehrine atıldı.
    • Japonya, Amerika Birleşik Devletleri’nin "Missouri" zırhlısında savaş teslim belgesini imzalamış ve II. Dünya Savaşı bitmiştir.
  • Avrupa kıtasının yarısına hakim olan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, savaş sonunda çok büyük bir güç haline geldi.
  • Uluslararası Para Fonu (IMF) kuruldu.
  • Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası oluşturuldu.
  • ENIAC ve MARK 1 isimli ilk bilgisayarlar üretildi.
  • II. Dünya Savaşı'nda 60 milyona yakın kişi öldü.
  • İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (10 Aralık 1948) kabul edildi. (Roosevelt: "Tüm insanlığın Magna Carta'sı" demiştir).
  • Nürnberg Mahkemeleri: Nazi savaş suçluları yargılandı. "Dünya barışına karşı işlenen suçlar" tanımının ilk kez yapıldığı davalara bakan mahkemeler, çoğu insanlık canavarını idam etti.
  • Birleşmiş Milletler fikrini ilk ortaya atan Türk-İslam filozofu Farabi’dir. Kavramı ilk kullanan ise Amerika Birleşik Devletleri başkanı Franklin D. Roosevelt’tir.

II. Dünya Savaşı’nda Türkiye

  • Başbakanlar: Refik Saydam, Şükrü Saraçoğlu.
  • Dışişleri Bakanları: Şükrü Saraçoğlu, Numan Menemencioğlu, Hasan Saka.
  • Üçlü İttifak Antlaşması: Türkiye, İngiltere ve Fransa arasındadır. (Müttefikler bu antlaşma ile Türkiye’yi savaşa sokmak istedi).
  • Türkiye, Almanya aleyhine cephe açmayı reddetti ve Almanya ile bir ticaret antlaşması yaptı. Bu nedenle Almanya ile ilişkiler iyileşti.
  • Almanya ile Türkiye arasında Saldırmazlık Paktı imzalandı.
  • Türkiye, "Polonya Sendromu"ndan kurtuldu. (Polonya Sendromu: Polonya’nın hem Rusya hem Almanya tarafından işgal edilmesine karşı Türkiye’nin duyduğu endişe).
  • Adana Konferansı: Türkiye ve İngiltere arasındadır. Türkiye’nin savaşa katılması için hazırlıklı olduğu ancak Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin savaşı kazanması halinde duyduğu endişeyi dile getirdiği görüşmedir.
  • Moskova Konferansı: Ruslar, Türkiye’nin savaşa dahil olması gerektiğini ortaya koydu.
  • I. Kahire Konferansı: Moskova Konferansı'nda alınan kararların Türkiye'ye iletilmesi için toplandı. Müttefikler Türkiye’den üs ve savaşa dahil olmasını istedi. Türkiye; yeterli yardım yapılmazsa savaşa katılmam dedi.
  • Tahran Konferansı: Amerika Birleşik Devletleri, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ve İngiltere. Roosevelt ve Churchill, İsmet İnönü’yü Kahire’ye davet etti.
  • II. Kahire Konferansı: Müttefikler, İsmet İnönü’yü savaşa girmesi için çok zorladı. İsmet İnönü; gerekli yardım yapılması şartı ile katılmayı kabul etti.
  • Türkiye, San Francisco Konferansı'na katılabilmek ve Yalta Konferansı kararlarınca Birleşmiş Milletler asıl üyeleri arasında yer alabilmek için Almanya ve Japonya’ya savaş ilan etti. (Politik bir ifade olarak kalmıştır).
  • Türkiye fiilen savaşa katılmadığı halde, savaşın getirdiği tüm ağır ekonomik şartları yaşamıştır.
  • Milli Korunma Kanunu çıkarıldı. Hükümete fiyatları saptama, ürünlere el koyma, hatta zorunlu çalışma yasası gibi sınırsız yetkiler verildi.
  • Petrol Ofisi, Et ve Balık Kurumu vb. oluşturuldu.
  • Varlık Vergisi Kanunu ile savaşı fırsata çevirmeye çalışan işletmelerin önüne geçildi. Servet üzerinden bir defaya mahsus vergi istenmiş; ödemeyenler Erzurum - Aşkale’ye zorla çalışmaya gönderilmiştir.
  • Toprak Mahsulleri Vergisi Kanunu ile çiftçi, yetiştirdiği ürünün %10’unu mal ya da para olarak verdi.
  • Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu ile çiftçiye arazi vermek, üretimi artırmak amaçlandı. Kanunla ilgili tartışma yaşandı.
  • Dörtlü Takrir: Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu sonucu yaşanan tartışma ile Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü Cumhuriyet Halk Partisi'nden ayrıldı, Demokrat Parti'yi kurdu.
  • Nuri Demirağ: Milli Kalkınma Partisi'ni kurdu. (II. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan ilk partidir). (Siyasi hayatta çok fazla etkin olmadan kapanmıştır).
  • Nuri Demirağ: Ankara - Sivas ilk demir yolu. İzmit'te selüloz fabrikası, ilk Türk uçağı (1936) ile yerli paraşüt, Sivas'ta çimento fabrikası.

Soğuk Savaş Dönemi

  • II. Dünya Savaşı sonrası Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya'nın sıcak savaşa girmekten kaçındıkları ancak tartışma, propaganda vb. yollar ile birbirlerine üstünlük sağlamaya çalıştıkları dönemdir.
  • Soğuk Savaş tabirini ilk kez Amerika Birleşik Devletleri'li devlet adamı Bernard Baruch kullanmıştır.
  • Dünya; Amerika Birleşik Devletleri - Rusya ve bağımsızlıklarını kazanan sömürge ülkeleri ile Üçüncü Dünya veya Bağlantısızlar Bloğu denilen üçlü bir yapıya/kutba bölündü.
  • Üçüncü Dünya: Kapitalist ve komünist blokta dahil olmayan ülkeleri ifade eder. Bunlar; Latin Amerika, Orta Doğu, Güney Asya ve Güneydoğu Asya'dır.
  • Amerika Birleşik Devletleri, Monroe Doktrini'ni terk ederek Amerikan kıtasının dışına yöneldi.
  • Küba'da Amerika Birleşik Devletleri yanlısı Batista diktatörlüğüne son verildi; Fidel Castro kendi hükümetini kurarak başkan oldu. Amerika Birleşik Devletleri, Castro'yu istemeyince Küba, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne yakınlaştı. Castro, sosyalist bir yapı kurdu.
  • Çin'de Mao Tse-Tung, komünist rejimi amaçladı. Çan Kay Şek'in lideri olduğu cumhuriyetçiler ile iç savaş yaşandı ve komünistler, Çin Halk Cumhuriyeti'ni kurdu.
  • Kim Il Sung önderliğinde Kore İşçi Partisi kuruldu. Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti, Kore halkını temsil eden tek yapıdır.
  • Cominform: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin güçlenmesi; Amerika Birleşik Devletleri'nin Truman Doktrini ve Marshall Planı ile mücadelesi amacını taşır. Üyeleri arasında; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Polonya, Bulgaristan, Çekoslovakya, Romanya, Macaristan, Yugoslavya, Fransa ve İtalya'da bulunan komünist partilerin liderleri vardır.
  • Molotof Planı: Amerika Birleşik Devletleri'nin Marshall Planı'na karşılık, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tarafından hazırlanan mali yardım planıdır.
  • COMECON: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tarafından, sosyalist ülkeler arasında ekonomik iş birliği ve dayanışma için kuruldu. Üyeleri; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Bulgaristan, Romanya, Polonya, Macaristan, Çekoslovakya, Arnavutluk, Demokratik Almanya, Moğolistan, Küba.
  • Varşova Paktı: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin komünizme en büyük tehdit olarak gördüğü NATO'ya karşı kurduğu paktır. Merkezi Moskova'dır. Kurucu üyeleri; Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Çekoslovakya, Bulgaristan, Macaristan, Polonya, Doğu Almanya, Romanya, Arnavutluk.
  • Yugoslavya lideri Tito'nun milli bir komünizm kurması isteği nedeniyle, Yugoslavya Cominform'dan çıkarıldı.
  • Macaristan'da İmre Nagy önderliğinde isyan çıktı.
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Budapeşte'yi işgal etti.
  • Çekoslovakya'da Alexander Dubcek önderliğinde "İnsancıl Komünizm" hareketi başladı.
  • Varşova Paktı ordusu, Çekoslovakya'yı işgal etti.
  • Amerika Birleşik Devletleri, Doğu Bloğu'nu kuşatmaya yönelik bir "Çevreleme Politikası" izledi.
  • Truman Doktrini: Amerika Birleşik Devletleri başkanı Truman, Amerikan Kongresi'nde Türkiye'nin toprak bütünlüğünün korunmasının, Orta Doğu'nun düzeninin şartlarından olduğunu söylemiş; Türkiye'ye 100 milyon, Yunanistan'a 300 milyon dolarlık askeri yardım yapılmasını kabul etmiştir.
  • Truman dünyasının iki bloğa ayrıldığını, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği - Amerika Birleşik Devletleri mücadelesinin başladığını, İngiltere'nin yerini Amerika Birleşik Devletleri'ne bıraktığını söylemiştir.
  • Marshall Planı: Sovyet tehdidine karşı, Avrupa'yı ekonomik bakımdan güçlendirme planıdır. Bu planla en fazla İngiltere, en az İzlanda yararlanmıştır.
  • Marshall Planı ile yardım alan ülkeler: İngiltere, Fransa, İtalya, Batı Almanya, Hollanda, Yunanistan, Avusturya, İzlanda, Türkiye, İrlanda, Yugoslavya, İsveç, Portekiz, Belçika, Lüksemburg.
  • Batı Avrupa Birliği: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tehdidine karşı ilk askeri birlik (İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, Lüksemburg). Amerika Birleşik Devletleri olmadığı için Sovyet Rusya karşısında denge sağlamadı.
  • NATO: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği yayılımını önlemek için Amerika Birleşik Devletleri öncülüğünde savunma amaçlı kurulan birlik. Kurucu 12 batılı ülke: İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda, İtalya, İzlanda, Danimarka, Lüksemburg, Norveç, Portekiz, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada. Türkiye ve Yunanistan NATO'ya 1952'de katılmıştır. Ardından Batı Almanya ve İspanya da katıldı.
  • Avrupa Konseyi: İnsan hakları, medya, hukuki iş birliği, sosyal dayanışma, eğitim, sağlık, spor vb. alanlarda iş birliği. Türkiye Avrupa Konseyi'ne 8 Ağustos 1949'da üye oldu.
  • Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET): Temelleri Schuman Planı'na dayanır. Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu = Fransa, Federal Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg. Roma Antlaşması ile ismi Avrupa Ekonomik Topluluğu'na, ardından da EURATOM (Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu) haline dönüşmüştür. (İsmi 1992'de "Avrupa Birliği" olarak değiştirilmiştir).
  • Dünya Siyonist Örgütü Başkanı: Theodor Herzl. II. Abdülhamid'e Yahudilerin Filistin'e yerleşmesine izin vermesi karşılığı, Osmanlı Devleti'nin tüm dış borçlarını ödemeyi teklif etmiş; II. Abdülhamid kabul etmemiştir.
  • Balfour Deklarasyonu ile İngiltere, Filistin'de bir Yahudi devletinin kurulduğunu kabul etti ve bölgeye Yahudi göçü başladı.
  • Çoğunluk Planı'na göre Filistin Devleti; Yahudi ve Arap devleti olarak ekonomik bağlarla birbirine bağlı iki devlet olacak.
  • Azınlık Planı'na göre Filistin Federal Devleti (Kudüs merkezli) kurulacak.
  • Birleşmiş Milletler toplantısı sonucu iki devlet ve tarafsız Kudüs şehri kararı verilmişti.
  • Yahudiler 1948'de İsrail Devleti'ni kurdu. İsrail'i tanıyan ilk devletler Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği.
  • İsrail'i tanıyan ilk Müslüman ülke Türkiye.
  • İsrail'i tanıyan Arap ülkesi Mısır.
  • İsrail Devleti'nin Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği tarafından resmi olarak tanınmasına Filistinliler "Felaket Günü" (El Nakba) adını vermişlerdir.
  • Eisenhower Doktrini: Amerika Birleşik Devletleri'nin Orta Doğu ülkelerine ekonomik ve askeri yardım doktrini.
  • Eisenhower Doktrini'nin amacı, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Orta Doğu'da yayılmasının önüne geçmek.
  • Eisenhower Doktrini'ni kabul eden ve yararlananlar: Türkiye, Lübnan, Afganistan, Irak, Mısır, Tunus, Fas, Pakistan, İsrail.
  • Eisenhower Doktrini'ne Suudi Arabistan, Mısır, Suriye ve Ürdün tepki göstermiştir.
  • Kore Savaşı: II. Dünya Savaşı sonrası Kore kuzeyde Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği komünist rejimi, güneyde Amerika Birleşik Devletleri destekli demokratik rejim olarak ikiye bölündü. Kuzey Kore'nin Güney Kore'ye saldırması ile başladı.
  • Savaşta, Kuzey Kore'nin Güney Kore'yi işgali ile 38. Enlem = İki Kore arasındaki sınır hattı oldu.
  • Panmunjom Ateşkes Antlaşması ile savaş bitti.
  • Türkiye, Birleşmiş Milletler çağrısı üzerine, Batı Bloğu'nda yer almak ve güvenlik için (NATO'ya girmek için) Kore'ye asker gönderdi.
  • Şimal Yıldızları: Kore'ye gönderilen 5000 kişilik Türk tugayına verilen ad.
  • Tahsin Yazıcıoğlu: Tuğgeneral rütbesi ile komutanlık etti.
  • Kunuri Zaferi: Türk askeri Kore'de Amerikan birliklerini imha edilmekten kurtardı. (İk kez bu savaşla yurtdışına asker yolladık).
  • Panmunjom Ateşkes Antlaşması.

Asya ve Afrika'daki Bağımsızlık Mücadeleleri

  • SEATO: Amerika Birleşik Devletleri'nin Uzak Doğu'da komünizmin yayılmasını engellemek için kurduğu savunma paktı. Katılanlar: Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa, Avustralya, Filipinler, Tayland, Pakistan ve Yeni Zelanda / Çevreleme Politikası.
  • Hindistan - Gandhi: "Tuz Yürüyüşü" - pasif direniş.
  • Pakistan - Muhammed Ali Cinnah: Müslüman Birliği Cemiyeti liderliği.
  • 1947'de İngiltere bölgeden çekildi. Hindistan ve Pakistan iki bağımsız devlet olarak kuruldu.
  • Setif Katliamı: Fransa'nın Cezayir'e yaptığı katliam.
  • Cemile Buhayra: Cezayir mücadelesinin sembol kadını.
  • Evian Antlaşması: Fransa ile De Gaulle hükümetinin imzaladığı bu anlaşma ile Cezayir bağımsız oldu.
  • Apartheid: Güney Afrika'daki ırkçı sistem.
  • Nelson Mandela: Madiba lakabıyla bilinir (özgürlük sembolü). Irkçılığa karşı mücadele ile ülkenin ilk siyahi cumhurbaşkanı olmuştur.
  • ASEAN: Güneydoğu Asya Milletleri Birliği (1967). Kurucu ülkeler: Filipinler, Malezya, Tayland, Endonezya, Singapur.
  • 2 Ekim - Dünya Şiddete Hayır Günü: (Gandhi'nin doğum günü).

Soğuk Savaş Döneminde Türkiye'nin Dış Siyaseti

  • Amerika Birleşik Devletleri - Truman Doktrini - Marshall Planı: Türkiye'ye 400 milyon dolar yatırım - Amerika Birleşik Devletleri'ne bağımlı olduk.
  • 1949 - Avrupa Konseyi'ne kurucu üyeler arasında girdik.
  • 1952 - NATO'ya üye olduk.
  • 1953 - Balkan Paktı (Türkiye - Yunanistan - Yugoslavya).
  • Stalin'in ölümü ve Kıbrıs meselesi nedeniyle 1960'ta dağıldı.
  • Bağdat Paktı = Türkiye - Irak savunma hattı. Sonradan İngiltere, İran ve Pakistan katıldı. 1958'de Irak darbe ortamı nedeniyle paktan çekilince, merkez Ankara'ya taşındı. Adı da CENTO (Merkezi Antlaşma Örgütü) oldu.

Soğuk Savaş Döneminde Türkiye'nin İç Siyaseti

  • Milli Kalkınma Partisi (1945): Nuri Demirağ (Siyasi hayatta çok fazla etkin olmadan kapanmıştır).
  • Dörtlü Takrir: Demokrat Parti'nin kurulması.
  • 1946 - İlk kez tek dereceli seçim.
  • 1950 Seçimleri - Beyaz İhtilal: Demokrat Parti seçimleri büyük farkla kazandı. 27 yıllık Cumhuriyet Halk Partisi iktidarı sona erdi. Demokrat Parti aralıksız 12 yıl iktidarda kaldı. Demokrat Parti ile yeni yönetim: Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Meclis Başkanı Refik Koraltan.
  • 1950 - İlk kez gizli oy - açık sayım tasnif.

Soğuk Savaş Döneminde Türkiye ve Dünyadaki Sosyal Gelişmeler

  • İlk yerli motor - 1960 - Necmettin Erbakan - Gümüş Motor Fabrikası.
  • "Devrim" Otomobili: 1961 - Cemal Gürsel - İlk yerli otomobil. (Benzin koymayı unutmuşlar; törende durmuş, projeyi iptal etmişler).
  • Vecihi Hürkuş: İlk sivil havacı - Hürkuş Hava Yolları.
  • Din dersleri zorunlu oldu. Köy Enstitüleri İlköğretmen Okulları ile birleştirildi ve kapatıldı.
  • Demokrat Parti döneminde; Karadeniz Teknik Üniversitesi, Ege Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Atatürk Üniversitesi kuruldu.
  • İlk renkli Türk filmi = Halıcı Kız (Muhsin Ertuğrul çekti).
  • Zeki Müren, Müzeyyen Senar, Neşet Ertaş, Rock and Roll, Caz.
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ilk yapay uydu Sputnik-1 ile uzay çağını başlattı.
  • UEFA Kupası ilk kez - İlk kupa Real Madrid.
  • Akdeniz Oyunları: İlk kez Mısır - İskenderiye (1951).

Yumuşama (Detant) Dönemi:

  • Doğu - Batı blokları şahıs ve olaylar arası en büyük nedeni nükleer silah endişesi.
  • Küba Buhranı: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Küba'ya, Amerika Birleşik Devletleri'nin Türkiye'ye (Jüpiter füzeleri) nükleer füzeler yerleştirmesi. İki ülke de başlattıkları füzeleri kaldırdı; silahsızlanma hızlandı.
  • Ping-Pong Diplomasisi: Çin ile Amerika Birleşik Devletleri ile temaslar başladı. (Amerika Birleşik Devletleri'li sporcuların Çin tarafından davet edilmesi).
  • Nükleer silahların sınırlandırılması: SALT-I, SALT-II.
  • SALT-I: Amerika Birleşik Devletleri - Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği arası füze sınırlaması için ilk antlaşma.
  • SALT-II: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Afganistan'ı işgal edince Amerika Birleşik Devletleri onaylamadı.
  • Helsinki Konferansı: Arnavutluk dışındaki tüm Avrupa devletleri, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada katıldı. Avrupa emniyeti artırıldı.
  • Helsinki Nihai Senedi: Devletlerin egemenlik haklarına saygı, sınırların dokunulmazlığı, insan haklarına saygı gibi ilkeler belirtildi.
  • Domuzlar Körfezi Çıkarması: Kübalı sığınmacıların Amerika Birleşik Devletleri desteği ile Küba'ya karşı başarısız işgal girişimi.

Vietnam Savaşı

  • Vietnam, Cenevre Antlaşması ile Kuzey - Güney olarak bölündü.
  • Vietnam, Amerika Birleşik Devletleri donanmasına saldırınca Amerika Birleşik Devletleri savaşa dahil oldu.
  • Muhammed Ali: "Vietnamlılar ile savaşı reddetti" hapse atıldı.
  • Nixon Doktrini: Amerika Birleşik Devletleri, istediğini alamadı, savaştan çekildi. Kuzey Vietnam, Güney'i ele geçirdi. Vietnam Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.

Keşmir Meselesi

  • Keşmir, Hindistan tarafından işgal edildi. (Müslüman çoğunluk) Pakistan bu bölgenin kendisine ait olması gerektiğini savunuyordu.
  • Birleşmiş Milletler araya girdi ve Hindistan ile Pakistan arasında ateşkes yapıldı.
  • Taşkent Deklarasyonu: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin barışçıl şekilde sorunu çözme çabası ama bu Keşmir sorunu günümüzde hala devam etmektedir.

Afganistan’ın Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Tarafından İşgali

  • Afgan halkı komünist rejim istemeyince Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği işgal etti.
  • Bu işgal, Yumuşama Dönemi'ni sona erdirdi.
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği, Cenevre Görüşmeleri sonucu Afganistan’dan çekildi.

Bağlantısızlar Hareketi

  • Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği dışında kalan ülkelerdir.
  • Hindistan (Nehru), Mısır (Nasır), Yugoslavya (Tito) öncüleri.
  • Bandung Konferansı: Endonezya’da düzenlendi. Amacı; bağımsızlık, sömürgeciliğe karşıtlık, askeri ittifaklara girmemek.
  • Belgrad Konferansı: Hareket kurumsal bir yapıya dönüştü.

Arap - İsrail Savaşları

  • Temel nedeni: Birleşmiş Milletler kararıyla Filistin’de İsrail’in kurulması.
  • Sonucunda Arap devletleri yenildi (Mısır, Ürdün, Suriye, Lübnan).
  • Filistinli mülteciler sorunu ortaya çıktı.

Mısır - İsrail Savaşları

  • Temel nedeni: Mısır lideri Nasır’ın Süveyş Kanalı’nı millileştirmesi.
  • İngiltere ve Fransa desteği ile İsrail, Mısır’a saldırdı.
  • Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin baskısıyla İngiltere, Fransa ve İsrail geri çekilmek zorunda kaldı.

Arap-İsrail Savaşı (Altı Gün Savaşları)

  • Mısır'ın Akabe Körfezi'ni İsrail gemilerine kapatması ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün Ürdün'e yerleşmesi sonucu İsrail; Doğu Kudüs, Golan Tepeleri, Sina Yarımadası ve Gazze'yi ele geçirerek topraklarını 3 kat genişletti.

1973 Yom Kippur Savaşı

  • Nedeni; Mısır ve Suriye'nin 1967'de kaybettiği toprakları geri almak istemesi. Araplar üstün olsa da Amerika Birleşik Devletleri desteği ile İsrail toparlandı. Birleşmiş Milletler kararı ile ateşkes imzalandı. Arap ülkeleri İsrail'i destekleyen Batılı devletlere petrol ambargosu koydu. Dünyada çok büyük bir ekonomik kriz çıktı.

Mekik Diplomasisi ve Camp David

  • Mekik Diplomasisi: Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın Arap ülkeleri ve İsrail arasında gidip gelerek barış sağlama çabaları.
  • 101. km Antlaşması: Mısır - İsrail ilk askeri antlaşma.
  • Camp David Antlaşmaları: Mısır - İsrail ilk askeri antlaşma.
  • Mısır, İsrail'i tanıyan ilk Arap ülkesi oldu.

İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT)

  • Kudüs'teki El-Aksa Camisi'nin bir Yahudi tarafından yakılmak istenmesi üzerine kuruldu.
  • İlk olarak Rabat'ta toplandı.
  • 2011'de adı İslam İşbirliği Teşkilatı oldu. Teşkilatın sekreterliğini ilk olarak Ekmeleddin İhsanoğlu yaptı.
  • OPEC: Petrol İhraç Eden Ülkelerin Fiyat İstikrarı için kurduğu dünya çapındaki örgüt.
    • Kurucular: Suudi Arabistan, İran, Irak, Kuveyt, Venezuela.
    • Sonradan katılanlar: Katar, Libya, Endonezya, Ekvador, Birleşik Arap Emirlikleri.
  • IEA (Uluslararası Enerji Ajansı): Petrol krizine karşı tüketici ülkelerin enerji güvenliğini sağlamak için.
  • OAPEC: Petrolü İsrail ve destekçilerine karşı siyasi bir silah olarak kullanan Arap ülkelerinin birliği.

İran-Irak Savaşları

  • Şattülarap su yolu egemenliği mücadelesi.
  • Savaş, Irak'ın İran'a ani saldırısıyla başladı.
  • Irak'ta BAAS partisinin, İran'da ise Ayetullah Humeyni liderliğindeki İslam Cumhuriyeti'nin birbirini tehdit olarak görmesi.
  • Panarabizm: Arap sosyalizmi, Arapların birleşmesi.
  • Suriye ve Libya, İran'ı destekledi; diğer Arap ülkeleri Irak'ı destekledi. Türkiye tarafsız kaldı.
  • İrangate Olayı: Amerika Birleşik Devletleri'nin İran'a gizlice silah sattığının ortaya çıkması.
  • Halepçe Katliamı: Saddam Hüseyin'in İran'a yardım ettiği gerekçesi ile kendi vatandaşı Kürtler üzerine kimyasal silah atması (5000 sivil öldü).
  • İran'dan 1,5, Irak'tan 1,5 milyon insan öldü.
  • Petrol kaynakları zarar gördü diye Saddam Hüseyin zararını karşılamak için Kuveyt'i işgal etti.

Yumuşama Dönemi Türk Dış Politikası - Kıbrıs Meselesi

  • ENOSIS: Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlama ideali.
  • EOKA: ENOSIS için kurulan Rum terör örgütü.
  • TMT (Türk Mukavemet Teşkilatı): EOKA'ya karşı Türkleri korumak için kurulan silahlı örgüt.
  • Megali İdea: Büyük Yunanistan'ı kurma hayali.
  • Akritas Planı: Türkleri adadan silmeyi amaçlayan Rum imha planı.
  • Kanlı Noel (1963): Rumlar 24 Türk'ü şehit etti.
  • EOKA'ya karşı Türkler tarafından Volkan Teşkilatı kuruldu.
  • Türkiye - Yunanistan Zürih Antlaşması + Londra Antlaşması = Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
  • 1959 - Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması.
  • İlk Kıbrıs Cumhurbaşkanı = Makarios, Yardımcısı = Doktor Fazıl Küçük.
  • Cengiz Topel: Kıbrıs'taki ilk pilot şehidimiz.
  • Johnson Mektubu: Amerika Birleşik Devletleri başkanı Johnson'ın Türkiye başbakanı İsmet İnönü'ye Kıbrıs meselesini önlemesini söyleyen mektup ile Türkiye - Amerika Birleşik Devletleri ilişkileri gerildi.
  • Rumlar Kıbrıs Cumhurbaşkanını indirip Kıbrıs Elen Cumhuriyeti'ni kurdu.
  • Türkiye Rumların darbesi nedeniyle I. Kıbrıs ve II. Kıbrıs Barış Harekatı'nı yaptı. Amerika Birleşik Devletleri ve Birleşmiş Milletler araya girdi.
  • Türkiye ateşi kabul etti.
  • Türkiye Rauf Denktaş liderliğinde Kıbrıs Türk Federe Devleti'ni kurdu. Birleşmiş Milletler bu gelişmeyi kınadı.
  • Yapılan görüşmeler sonuçsuz kalınca Türkiye, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni kurduğunu açıkladı. Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere, Fransa, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği Kıbrıs'ı tanımayacağını bildirdi.
  • Kıbrıs harekatı sırasında Cumhurbaşkanı = Fahri Korutürk, Başbakan = Bülent Ecevit, parola = "Ayşe tatile çıksın".
  • Kıbrıs meselesi sırasında Amerika Birleşik Devletleri Türkiye'ye ambargo uyguladı.
  • Annan Planı: Kıbrıs Adasını birleştirmek için plan. Rumlar %75 hayır dediği için başarısız.

Yumuşama Dönemi Türk Dış Politikası - Diğer Meseleler

  • Ege adalarının Yunanistan tarafından silahlandırılması sorunu.
  • Türkiye, İzmir merkezli, Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilatı (NATO) dışındaki Ege Ordusu'nu kurdu.
  • Türkiye, Sismik-1 ile Ege Denizi'nde araştırma yaptı diye Yunanistan konuyu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine ve Lahey Adalet Divanı'na taşıdı.
  • Bern Deklarasyonu: İki ülkede Ege'nin tartışmalı bölgelerinde araştırma yapmayacak.
  • En büyük savaş sebebi = Kara sularının 12 mile çıkarılması.
  • Ege Hava Sahası (FIR Hattı) Sorunu: Kıbrıs Barış Harekatı sırasında Türkiye'nin NOTAM adı verilen bir FIR hattı oluşturması, Ege hava sahasının sivil uçuşa kapatılması. Yunanistan Türk okullarında Türk kelimesini yasakladı. Türk köyleri boşaltıldı, mallarına el konuldu.
  • ASALA: Türk diplomatları hedef alan Ermeni terör örgütü.
  • 4 T = Ermeni sözde planı = Tanıtım, Tanınma, Tazminat, Toprak.

Türkiye'de Bunalımlı Yıllar (1960 - 1983)

  • 60 Darbesi: Milli Birlik Komitesi, Türk Silahlı Kuvvetleri adına yönetime el koydu. Demokrat Parti feshedildi, meclis, anayasa durduruldu.
  • 1961 anayasası hazırlandı.
  • Türkiye'nin ilk koalisyon hükümeti kuruldu. (1961)
  • 1965 - Süleyman Demirel / Adalet Partisi tek başına iktidar.
  • 12 Mart 1971 Muhtırası = Ordu Süleyman Demirel'i istifaya zorladı. Yerine partiler üstü Nihat Erim Hükümeti kuruldu.
  • 68 kuşağı = Üniversite olayları, 6. Filo protestoları, anti-Amerikan eylemleri / Deniz Gezmiş, Mahir Çayan.
  • İsmet İnönü'nün vefatı = 25 Aralık 1973.
  • 80 Darbesi = Kenan Evren / Milli Güvenlik Konseyi / 1982 Anayasası.
  • 82 Anayasası, Profesör Orhan Aldıkaçtı başkanlığında hazırlandı.
  • 83 seçimlerini ANAP - Turgut Özal kazandı.
  • 24 Ocak Kararları = Türk ekonomi tarihinin en önemli dönüm noktası. Serbest piyasa ekonomisine geçildi.

Yumuşama Dönemi Dünya ve Türkiye'de Sosyal-Kültürel Gelişmeler

  • Amerika Birleşik Devletleri siyahi ırkçılığı tepkisi - Martin Luther King, Malcolm X.
  • 1958, NASA ilk uydusunu uzaya gönderdi.
  • 1961 - Yuri Gagarin - İlk kez uzaya giden insan (Vostok-1).
  • 1969 - Neil Armstrong - Amerika Birleşik Devletleri - Ay'a iniş.
  • 1969 - ARPANET > Telstar 1 (İlk haberleşme uydusu).
  • 1965 - İlk uzay yürüyüşü - Alexey Leonov.
  • 1962 - İlk endüstriyel robot.
  • 1965 - İlk kalp nakli (Christian Bernard tarafından).
  • 1960 - Toplumculuk edebi akımı ortaya çıkmış.

Küreselleşen Dünya - Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Dağılması

  • Stalin sonrası iktidara Nikita Kruşçev geçti. Darbe oldu ve 18 yıl iktidarda kalacak Leonid Brejnev geldi.
  • Helsinki Nihai Senedi: Doğu-Batı blokları arasındaki gerginliği azaltmayı amaçlayan, Avrupa güvenliği için imzalanan en önemli belgedir.
  • Mihail Gorbaçov, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılmasını önlemek için iki temel politika başlattı = Glasnost ve Perestroyka.
  • Glasnost = Demokratikleşme, ifade özgürlüğü, açıklık.
  • Perestroyka = Yeniden yapılanma (ekonomiyi canlandırma).
  • İlk kopuşlar Baltık Cumhuriyetleri ile başladı (Letonya, Estonya, Litvanya).
  • Gorbaçov'un Egemen Devletler Birliği Antlaşması önerisi başarısız olunca, istifa etti ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği resmen dağıldı. Yerine Boris Yeltsin geldi.
  • Stanislav Petrov: Dünya vatandaşı ödülü. (Dünyayı nükleer bir savaştan kurtaran kişi).
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği dağıldıktan sonra Rusya 1996 yılında Şanhay Beşlisi ile bir ilgi yapılanması oluşturdu.
  • Türkiye 2012'de diyalog ortağı olarak Şanhay'a girdi.
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği dağılınca ortaya çıkan bağımsız Türk devletleri: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan.
  • Azerbaycan: İlk tanıyan ülke Türkiye.
  • Dağlık Karabağ Sorunu: Özerk bölge Karabağ, Ermenileştirilmeye çalışıldı. Ermeniler silahlandı, Türkler silahsızlandırıldı. "Hocalı Katliamı" denilen katliamda Ermeniler Hocalı köyünde 613 kişiyi katletti. 1 milyon Azerbaycan Türkü göç etmek zorunda kaldı. Rusya arabuluculuğu ile 10 Kasım 2020'de bölge Azerbaycan'a geçti.
  • Kazakistan: Tanıyan ilk ülke Türkiye.
  • Kazakistan Semey Nükleer Deneme Alanı'nı kapatarak dünya tarihinde ilk defa gönüllü olarak kendi nükleer silah deposundan vazgeçen ülke olmuştur.
  • 1881'de Rusların egemenliğine girmiş ilk Türk topluluğu: Kırgızlar (2005 - Lale Devrimi).
  • Bağımsız Devletler Topluluğu (Almaata Zirvesi ile): Azerbaycan, Ermenistan, Belarus, Kazakistan, Moldova, Kırgızistan, Rusya, Tacikistan, Özbekistan, Ukrayna (Gürcistan, Güney Osetya Savaşı ile ayrıldı).
  • Helsinki Deklarasyonu'na ilk tepki veren = Çekoslovakya.
  • Çekoslovakya, Kadife Devrimi ile Çek Cumhuriyeti (Çekya) ve Slovakya olarak ikiye ayrıldı.
  • Berlin Duvarı yıkıldı; Doğu ve Batı Almanya birleşti.
  • Maastricht Kriterleri: Avrupa Birliği üye devletlerinin ekonomilerini birbirine yaklaştırmayı amaçlar.
  • Kopenhag Kriterleri: Avrupa Birliği üyeliği için gerekli şartlar.
  • 1959 - Türkiye ilk kez Avrupa Birliği üyeliği için başvurdu.

Yenileşme Sürecinde Balkanlar

  • Yugoslavya 1945'te 6 cumhuriyet 2 özerk bölge ile kuruldu (Slovenya, Hırvatistan, Bosna-Hersek, Karadağ, Sırbistan, Makedonya, Federal Cumhuriyet ve Voyvodina, Kosova özerk bölgeleri).
  • Tito'nun ölümünden sonra başlayan Sırp Milliyetçiliği ile önce Slovenya ve Hırvatistan bağımsızlıklarını ilan etti.
  • Bosna Savaşı'nın nedeni Sırpların silahsız Boşnaklara saldırmasıdır.
  • Srebrenitsa Katliamı: 8372 Boşnak'ın katledilmesi.
  • Kuzey Atlantik Antlaşması Teşkilatı (NATO) derhal hava harekatı başlattı. 3 hafta sonra Sırplar ateşkes ilan etti. (Dayton Antlaşması ile).
  • Arnavutluk 1967 yılında dünyadaki ilk ateist devlet (Enver Hoca dönemi, tüm kilise ve camiler kapatıldı).

Orta Doğu ve Afganistan'da Yaşanan Gelişmeler

  • Irak lideri Saddam Hüseyin, petrol için Kuveyt'i işgal etti. Avrupa Birliği ve yardımcı devletler ile Saddam engellendi.
  • Çöl Fırtınası Operasyonu (Körfez Savaşı): Kuveyt egemenliğini geri kazandı.
  • Çöl Tilkisi Operasyonu: Amerika Birleşik Devletleri, Irak rejimini değiştirme çalışmalarına başlamış.
  • 2006'da Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'nin Irak'ı işgali ile Saddam Hüseyin yakalanıp idam edilmiş. Amerika Birleşik Devletleri 2011'de Irak'tan tamamen çekildi.
  • Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ): Yaser Arafat önderliğinde Filistin'in bağımsızlığı için kuruldu.
  • Oslo Görüşmeleri: İsrail ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün birbirlerini karşılıklı tanıdığı görüşmeler.
  • Reagan Planı: Amerika Birleşik Devletleri'nin; Batı Şeria ve Gazze'nin, Ürdün ile birleşmesini önerdiği ama sonuçsuz plan.
  • Fez Planı: Arap Birliği tarafından sunulan, İsrail'in 1967 öncesi sınırlarına çekilmesini isteyen plan.
  • Camp David ve Annapolis: Filistin çözümü için (sonuçsuz).
  • Mavi Marmara Olayı: Türkiye - İsrail ilişkileri koptu.
  • Taliban Dönemi: Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin Afganistan işgalinden ağır kayıplarla çekilmesinden sonra, Kabil'i ele geçirip ülkede "İslam Devleti" ilan eden grup.
  • 11 Eylül Saldırıları: El-Kaide'nin İkiz Kuleler'e saldırısı. Bunun üzerine Amerika Birleşik Devletleri, Afganistan'a girdi; Taliban yönetimini devirdi.

Küreselleşen Dünyada Yaşanan Bazı Gelişmeler

  • Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) projesi, Fırat ve Dicle'den yararlanan Suriye ve Irak tarafından tepkiyle karşılandı. Suriye, Fırat Nehri üzerine Tabka Barajı'nı kurdu.
  • Kyoto Protokolü: Sera gazı salınımını azaltma amaçlı. Türkiye, 2009'da imzaladı.
  • 1954 - İlk böbrek nakli.
  • 1996 - Dolly (Kopya koyun).
  • 2007 - Oyalı (İlk yerli kopya koyun).
  • İlk organ nakli: 1933 - Sovyetler Birliği - Dr. Yu Voronoy
  • 1986 - Çernobil Faciası - Ukrayna
  • Wikileaks = Dünya çapındaki yolsuzlukları yayınlayan kuruluş web sitesi
  • Arap Baharı = Muhammed Buazizi adlı gencin uğradığı bir haksızlık nedeni ile kendisini yakması ile başladı. Tunus, Fas, Mısır, Libya ve Yemen'e, yönetimlere karşı isyana dönüştü.

Küreselleşen Dünyada Türkiye

  • Mavi Akım Projesi = Rus gazını Karadeniz'den Türkiye'ye ulaştıran proje
  • Haydar Aliyev = Tek millet, iki devlet (Azerbaycan)
  • Davos - "One Minute"
  • Turgut Özal = Anavatan Partisi (8. Cumhurbaşkanı)
  • Tansu Çiller: 1993 yıllarında Türkiye'nin ilk kadın başbakanı
  • 28 Şubat (Postmodern Darbe) = Milli Güvenlik Kurulu kararı ile Necmettin Erbakan Hükümetinin istifaya zorlanması
  • 1996 - Gümrük Birliği Antlaşması
  • Adalet ve Kalkınma Partisi - 2002 - Tayyip Erdoğan
  • Gezi Parkı Olayları - 2013
  • Ömer Halis Demir: 15 Temmuz 2016 FETÖ darbe girişiminin seyrini değiştiren astsubay
  • Türkiye'de ilk renkli Televizyon yayını = 1984
  • Özel Radyo ve Televizyon Yasası = 1994
  • Türkiye'de ilk internet bağlantısı = Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nden
  • Hülya Şenyurt: Judoda ilk kadın madalya
  • Mehmet Akif Pirim: Grekoromen güreşte altın madalya
  • Mahmut Demir: Serbest güreşte altın madalya
  • Altay Tankı = Yeni nesil muharebe tankı
  • Hürkuş = Vecihi Hürkuş eğitim uçağı
  • Anka = İnsansız hava aracımız
  • Türksat = Haberleşme uydumuz
  • Göktürk Uydusu = İlk yüksek çözünürlüklü yer gözlem uydumuz (2012'de fırlatıldı)
  • BAYRAKTAR (SİHA) = Silahlı insansız hava aracımız
  • ATAK T129 = Taarruz, taktik keşif helikopterimiz
  • Dünyanın en genç yaşta profesörü olan insan: Oktay Sinanoğlu (26 yaşındayken) - TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü alan ilk kişi
  • 2019 yılı - Fuat Sezgin yılı (Arap İslam İlimleri Tarihi Enstitüsü)